SubjectFree lesson

ORI-ORO-;ATUNYEWO AWON ISORI ORO

ClassNotes Team 11 MIN READUPDATED 4 JUL 2026

OSE KINNI

ORI-ORO-;ATUNYEWO AWON ISORI ORO

-Oro-oruko

ORO AROPO ORUKO.

Oriki
Abuda oro aropo oruko
Ate oro aropo oruko
Irisi oro aropo oruko.

AKOONU

Oro aropo oruko ni a maa n lo dipo oro-oruko ninu apola oruko.apeere

‘Bolu je akara.

‘O je e.’

‘ewure je agbado Bola’

‘ewure je agbado re.

Abuda oro aropo oruko.

1. Oro aropo oruko ni eto to n toka si iye bi eyo tabi opo.apeere

O lo [ eyo ni o ]

Won wa [ opo ni won]

oro aropo oruko ni eto to n toka si eni.apeere.

enikinni /eyi ni eni ti o n soro.

Enikeji / eyi ni eni ti a n soro sii.

Eniketa / eyi ni eni tabi ohun ti a n soro re.

Mo ko leta.

O ko leta

O ko leta.

3. Oro aropo oruko ni eto ipin si ipo.

IYE Eyo opo

Enikin-in-ni mo a

Enikeji o e

Eniketa o won.

4. A ko le fi oro-asopo so oro aropo oruko meji papo.apeere

mo ati o

wa ati won.

5. A ko le lo oro aropo oruko pelu da ati nko,ni,ko.apeere

mo n ko?

E da?

O ko?

6. A ko le lo eyan pelu oro aropo oruko.apeere

mo naa

e gan-an

IRISI ORO AROPO – ORUKO.

Ona meta Pataki ni a le gba lo oro aropo oruko ninu gbolohun.

O le sise oluwa
Abo
Eyan ninu gbolohun.

Ipo oluwa; - oro aropo oruko maa n sise oluwa ninu gbolohun,

IYE EYO OPO.

Enikin-ni mo a

Enikeji o e

Eniketa o won

Apeere;- mo n jo

O n jo

Won n jo

E n jo

A n jo.

Ipo abo : - oro aropo oruko maa n sise abo bakan naa ninu gbolohun.

Iye Eyo Opo.

Enikin-in mi wa

Enikeji o/e yin

Eniketa faweli won

Oro-ise gun

Baba na mi.

Bolu n pe o/e

Oluko pe e.

Oba ri wa.

Ipo eyan : -oro aropo oruko maa n ni ipo eyan ninu gbolohun.

IYE EYO OPO.

Enikin-ni mi wa

Enikeji re/e yin

Eniketa re/e won.

Apeere; -

Aja mi

Aja re

Ile wa

Aso yin

Aja won.

IGBELEWON.

Kin ni oro aropo oruko?
salaye awon oro aropo oruko pelu apeere

ORO AROPO AFARAJORUKO.

Oriki
Abuda oro aropo afarajoruko
Irisi oro aropo afarajoruko.
AKOONU : -

Oro aropo-afarajoruko ni isesi to farajo ti oro-oruko sugbon o mu eto iye ati eni lara abuda oro aropo oruko.Awon oro aropo afarajoruko ni wonyii; - emi,iwo,oun,awa,eyin,awon.fun apeere.

Emi ko ri Bola.

Ile awa dun.

Abuda oro aropo afarajoruko.

i. Oro aropo afarajoruko ni eto iye ati eni.

Ate oro aropo afarajoruko.

IYE EYO OPO.

Enikin-ni emi awa

Enikeji iwo eyin

Eniketa oun awon.

Fun apeere : - iwo ni won ran

Awa naa n bo.

ii. A le lo oro asopo lati so oro aropo afarajoruko meji papo.apeere.

emi ati iwo.

Awa ati eyin.

iii. Oro aropo afarajoruko le jeyo pelu awon wunren bii da,nko,ko.Fun apeere

iwo n ko?

Oun da?

Eyin ko.

iv. Silebu meji ni oro aropo afarajoruko maa n ni.apeere.

emi – e /mi.

iwo – I /wo.

v. Oro aropo afarajoruko le gba eyan.Apeere

emi naa wa.

Awon gan-an wa.

A le gbe oro –aropo afarajoruko saaju wunren akiyesi alatenumo ‘ni’ fun apeere
1. Eyin ni oga n pe.
2. emi ni mo ra iwe naa.

IRISI ORO AROPO AFARAJORUKO.

Ise oluwa ni oro aropo afarajoruko maa n se ninu gbolohun.ap.

Emi naa mu osan.

Oun ni won n bawi.

LITIRESO.

Kika iwe litireso.

ORO APONLE

AKOONU

Oro-aponle je oro ti o maa n pon oro-ise ninu gbolohun, o ma n se afikun itumo fun apola-ise, ti yoo si je ki itumo re si tubo ye ni yekeyeke.

Tobi jeun die

Bolu n rin kanmokanmo bo

Ninu apola-ise ni oro-aponle ti maa n jeyo ninu gbolohun

Oro-ise ni oro-aponle maa n pon ninu gbolohun oro-aponle maa n se afikun ituom fun oro-ise.

Tade dide fuu

Igi naa ga fiofio

Irufe oro-aponle inu ede Yoruba orisii meji ni oro-aponle, awon naa ni:-

Awon oro-aponle aiseda

Awon oro-aponle aseda

Oro aponle aiseda ni oro-aponle ti a ko seda, iru oro yii kii ni ju silebu kan tabi meji lo. A won ni fio, kia, gan-an logan

O lo logan

Ile naa ga fio

2. Oro-aponle aseda:- ni oro-aponle ti a seda lati ara oro-aponle, nipa sise apetunpe oro-aponle ponbele

Kia + Kia = Kiakia

Wadu + Wadu = waduwadu

Pele + pele = peleple

Jan + jan = Janjan

Kele + kele = kelekele

Tobi n laagun yoboyobo

Mo n laagun yobo

Aso naa funfun gboo

Obe naa ti tan yanyan

Osupa mole rokoso

ORO-ISE

Oriki
Iwulo oro ise
Ona ti a le gba lati da oro ise mo.
Isori oro ise.

AKOONU : -

Oro-ise ni oro ti o ba le duro bii koko fonran ninu gbolohunoro-ise ni oro ti o n toka si ohun ti oluwa se ninu gbolohun laisi oro ise ninu gbolohun ko le ni itunmo nitori ohun ni o je opomulero fun gbolohun.Ap.

Baba ra bata.

Olu fo aso.

Bi a ba yo oro-ise kuro ninu awon gbolohun wonyii ko le ni itunmo.

ONA TI A FI LE DA ORO-ISE MO.

Oro-ise ni o maa n jeyo leyin oluwa.ap ‘mo je eba.’ ‘won gba owo’.
oro ti o ba le tele erun oro-ise ‘n’ gbodo je oro-ise.ap ‘Ade n ko iwe’ ‘ mama n se obe.’
oro ti o ba jeyo leyin yoo,maa,fi ati ti gbodo je oro-ise.Ap ‘Akekoo yoo se idanwo’ ‘oluko maa wa.’ ‘baba ti de’.
oro ti o ba tele atoka iyisodi ‘ko/o gbodo je oro-ise.Ap ‘ Bayo ko ra aso.’ ‘ oluko ko je eba’.

ISORI ORO ISE

Orisiirisii isori ni awon onimo girama pin oro ise si ninu ede Yoruba.

Oro –ise Agbabo : - ni oro-ise ti a maa n lo abo pelu re ninu ede Yoruba.ap ‘Tolu sun’ Tope kuru.’ ‘ ojo ro’.
Oro ise asebeere : - meji naa ni o wa ninu ede Yoruba,awon naa ni da ati nko.fun apeere ‘ mama da’ ‘Bisi nko’.
Oro ise asokunfa : - Eyi ni oro –ise ti o maa n se okunfa isele,awon oro-ise asokunfa ni;so,mu,se,ko,fi,da. Apeere Bola da erin pa mi. Bade fi iya je Sola. O se iku pa aja re.
Oro-ise Elela: - Eyi ni oro-ise ti a le fi oro-oruko ti o duro fun abo bo laarin ninu gbolohun.apeere bawi,reje,pada,danu. ‘ mama ba omo wi’ ‘ Bola re mi je’ ‘ Baba da isu nu.
Oro ise akanmoruko : - Eyi ni a seda lati ara apapo oro-ise ati oro-oruko.Apeere ‘Tope muti yo [mu oti] ‘mama gunyan je [gun iyan] ‘ Abiola lawo pupo [la owo].
Oro-ise Asapejuwe : - ni oro-ise ti a maa n lo lati so irisi nnkan.Apeere ‘Bisi pupa foo’ ‘Eyin Tolu funfun’ ‘ Tope ga’.
Oro ise Asoluwadabo : - ni oro-ise ti oluwa ati abo le gbapo ara won.Eyi nip e a le si oluwa ati abo ni ipo pada laisi iyato ninu gbolohun naa.Apeere- ‘ Ojo n se were,were n se Ojo’ ‘ mo ti ju’ ‘oju ti mi’ ‘ mo jaya,aya mi ja’.
Oro-ise Alapepada: - ni oro ise ti a maa n se apetunpe fun ninu gbolohun.Apeere ‘ iwo ni o ku mi ku’ ‘ E row a ro ire’ ‘Aye ko feni foro’ ‘ ma da mi da wahala’.
Oro-ise Asinpo : - ni oro-ise ti o maa n je meji tabi meta ninu gbolohun pelu oluwa kan.iye oro ise ti o wa ninu gbolohun yii ni iye gbolohun ti a le ri fayo.fun apeere, ‘Ola sun isu ta.-Ola sun isu. – Ola ta isu. ‘Tope ji eran je’. – Tope je eran. – Tope ji eran.

Bolu sare lo gbe aga wa.

Bolu sare
Bolu lo
Bolu gbe aga
Bolu wa.

Ori – oro: Isori oro: Oro-asopo

i. Oriki

ii. Orisii wunren oro-asopo

iii. Ise ti won n se ninu gbolohun

AKOONU

Oro-asopo ni awon wunren ti a n lo lati so awon oro tabi gbolohun bii meji tabi ju bee lo po di gbolohun kan.

Apeere

Ade feran iresi
Tomi feran iresi
Ade ati Tomi feran iresi
Ile re tobi
Iyara re kere

Ile re tobi sugbon iyara re kere. Awon wunren oro-asopo inu ede Yoruba ni ati pelu, oun afi sugbon nigba ti, ayafi, abi, amo, bee ni, yala, tabi anbosi bosi abbl

Ise ti won n se ninu gbolohun ise oro-asopo ni fun siso oro tabi gbolohun papo.

1. ‘ati’, pelu ati oun ni a fi n so

(a) oro-oruko, meji po ninu oro

apeere:

Tolu ati Oye lo si ilu oba

Tunde Pelu Toyin lo si Ikorodu

Ola oun Bayo jo n kawe

(b) A le fi so oro-aropo afarajoruko meji po ninu iso

apeeere

Iwo ati oun ni oloro

Awon pelu eyin kii se egbe

(d) A le fi ‘ati’, pelu so oro-oruko ati oro aropo afarajoruko po

apeere:

Iwo ati Deinde ni mo ri

Emi pelu Rotimi n ka iwe iroyin

(e) Sugbon, tabi, amo. A n lo awon oro wonyi lati so gbolohun meji po ti abayori re yoo je gbolohun olopo oro ise alakanpo.

Apeere:

Bola pe mi sugbon n ko dahun.

Mama ni owo amo won o ra aso.

Isori oro:- Oro-atokun

Wunren oro-atokun

Ise ti won n se ninu gbolohun
Ibi ti won ti n jeyo

AKOONU

Oro – atokun ni oro ti a n lo lati so iha ti oro-oruko meji kosi ara won. Awon wunren atokun inu ede Yoruba ni: si, ti, ni. Oro-atokun maa n jeyo saaju oro-oruko ninu gbolohun.

Apeere:

Ade ti Ikeja lo si Oyingbo ni ana

Ise ti oro-atokun maa n se

Ninu ihun gbolohun, oro-atokun maa n toka

I. Ibi ti eniyan tabi nnkan n lo. Oro atoka re ni - si

Apeere:

Mo lo si Ibadan

Oduduwa tedo si Ile Ife

II O maa n fi ibi ti eeyan tabi nnkan ti n bo han. ‘ti’ ni wunren re

Apeere:

Dele ti Akure de lanaa

Eru ti ori aja ja lule

III. Oro_atokun maa n se afihan ibi ti eeyan tabi nnkan wa. ‘ni’ ni atoka re.

Apeere:

Talabi wa ni Ikeja

Olu wa ni Eko

Mama wa ni ile Hausa

ORO APEJUWE

Oro-apejuwe-; ni oro ti o maa n yan oro-oruko ninu gbolohun.A n lo oro-apejuwe lati se alaye yekeyeke ohun ti a n soro ba ninu iso.

Ap.

Omo pupa ni Bunmi.

Esin funfun ni baba ra.

Oti lile ko dara.

Iwa rere ni eso eniyan.

Iro konsonanti lo maa n bere oro apejuwe.

Omo kekere ni mo je.

Inu apola oruko ni oro –apejuwe maa n wa.

Irin rederede ko ye omoluabi.

Orisii oro-apejuwe

Oro-apejuwe ipile-;eyi ni awon oro bii rere,kekere,nla.

Oro-apejuwe iseda-; eyi ni awon wunren oro-apejuwe ti a seda nipa sise apetunpe elebe.

Mu -mimu

ro -riro

bo -bibo

oro apejuwe ti a seda nipa apetunpe

nla- ile nlanla ni won fun wa.

Igbelewon

Tokasi oro apejuwe ti o wa ninu gbolohun yii

Sile mefamefa ni oluko fun wa.

Omo giga ni Bola.

Oruko rere san ju wura oun fadaka lo.

Igbelewon

1. Kin ni oge sise?

Daruko awon ona ti a n gba se oge ni aye atijo.

kin ni oro-ise?

Salaye isori oro-oruko meta pelu apeere metameta fun ikookan.

IWE AKATILEWA

Imo, ede, asa ati litireso fun ile-eko sekondiri agba i.o. 163

- Eko ede Yoruba titun i. o.105

-ISE ASETILEWA

1. ___________oro-aponle maa n pon ninu gbolohun

(a) Oro-Oruko (b) Oro ise (d) Eyan

2. Inu ____________ni a ti maa n ba oro-aponle pade

(a) Apola-aponle (b) apola-oruko (d) Apola ise

3. ‘lau je je apeere oro-aponle ______________

(a) aseda (b) alaiseda (d)

4. . Atoka oro asopo ti a le fi so gbolohun meta po di eyo kan ni

(a) ati (b) yala…..tabi (d) amo

5. Iwo oun Deinde kii segbe. Oro asopo inu iso yii ni

(a) iwo (b) oun (d) segbe

Apa keji

1. Salaye awon isori oro wonyi pelu apeere metameta fun ikookan
oro-ise
oro-atokun
oro-asopo