SubjectFree lesson

NDḷ IGBO NA EJỊRỊMARA HA.

ClassNotes Team 58 MIN READUPDATED 13 JUN 2026

ISI NKE MBU

NDḷ IGBO NA EJỊRỊMARA HA.

1.1 NDỊ IGBO:

Ndị igbo bụ ndị ahụ bi n’ebe amaara dịka ala igbo, ma nweekwa asụsụ igbo dịka asụsụ nne na nna ha. Ndị igbo bụ ndị bi n’ọwụwa anyawụ mba Naịjịrịa. Ihe eji mara mba ma ọ bụ obodo ọ bụla na ha ga-enweriri ebe ha bi na ya.

Abịa n’ọwụwa Anyanwụ Naịjịriịa ebe ndị igbo bi, ọ bụ naanị ha bi na steeti ise ndị a;

a. Abịa

b. Anambra

ch. Ebonyi

d. Enugu

e. Imo

f. E nwekwra steeti ndị ọzọ ebe ndị igbo so biri dịka:

i. Akwa ibom

ii. Kros River

iii. Delta

iv. Riva

1.2 NDI IGBO N’AGBATOBI HA.
Agbụrụ dị iche iche na Naijiria gbara ndị igbo gburugburu. Na mgbago ugwu, ndị ha na ndi igbo gbara bu igbala, idoma and Tiv; na ndida, ọ bụrụ ndị ịjọ(ijaw), urobo(Urhobo) na isoko, n’ ọwụwa anyanwụ o bụrụ ha na efik (efik) na ibibo. A gafee ọdịda anyanwụ ọ bụrụ ha na ndi Edo.

Mmekọrịta ndi igbo na ndi agbataobi ha metutara Omenaala, Usoro, ọchịchị na Usoro achụmụnta akụnụba. Site n’ụzọ dị iche iche, tụmadi site n’akụkọ ndiiche, anyi na- aghọta na ọ bụ ndi igala na ndị Edo ka ha na igbo ka nwee mmekorịta n’oge gboo.

Ndị Enugwu Ezike nke dị na mgbago Nsuka na ndị igala gbara agbataobi ha na- alụkọrịta di na nwunye. Ụfọdụ ndị Enugwu Ezike dịka ndị Unadụ na- egbu egbugbu dịka ndị ịgbala. Ha na- azakwa ndị igala. Ụfọdụ na- aza Ataa.

Ndị Aguleri na ndị igala nke dịkwa na Kogi steeti gbakwara agbataobi. Ọ bụ osimiri. Anambra ma ọ bụ omambala kewara ndị igbala na ndị Aguleri.

Ndị igbo ụfọdụ bị na Delta steeti na ndị Edo (iduu)gbara agbataobi. Ndị ọ bụla na- esi n’aka ibe ha gbaziri ma ọ bụ omenaala ma ọ bụ okwu ụfọdụ.
1. AKỤKỌ GBASARA EBE NDḷ IGBO SI MALITE.
Agbụrụ ọ bụla nwere akụkọ ha na- akọ bụ etu agbụrụ ha sịrị

malite. Ndị Yoruba kwenyere na ọ bụ oduduwa bụ nna ndi Yoruba. A mughị ya amụ. Ọ si n’ elu igwe wudata n’ala wee mụbawazie ndi Yoruba. Ndị Awụsa kwenyere na ọ bụ kanọ be ebe mbu nna mbu ha siri malite.

          Ndị igbo nwere ọtụtụ akụkọ gbasara etu ha sịrị malite. Ide akwụkwọ abiaghị ala igbo n’ oge. Ndi ọ bụla na-akọ na-ekwu na ọ bụ ha bụ ndị mbu biara biri n’ala igbo.

          E nwkwara ndị kwenyere na ndị igbo esighi ebe ọ bụla bia. Ndị dị otu a na-akọwa na ndị igbo malitere ndụ ha n’ Awka na nri. Oweriri na ọrlụ na okigwe. Ọ bụzi ebe ndị a ka ha sitere gbasaa. Ụfọdụ n’ime ndị kwenyere n’echiche a na- akọwa na ndị igbo malitere ndụ ha na mpahara ọrlụ na owerri na mgbagwo oshimiri ọmabala tupu ha we rute Awka na nri.

          Ụfọdụ siri na ndị igbo sitere n’agbụrụ ndị juu. Ha gbadoro ụkwụ n’ihe ndị a we na- ekwu:

A. Ndi igbo na- akpa agwa ka ndị juu:

i. Ha na achụkarị akụnaụba nke ụwa a.

ii. Ha a maghị ihe bụ ezumike

iii. Ha dị ike ọrụ nke ukwuu

iv. Afọ anaghị eju ha eju n’ichu ego

v. Ha anaghị efe eze ha ofufe dịka ndị agbụrụ ndụ ọzọ.

          Otu a kwa ka ọ dị n’ agbụrụ ndị juu.

B. Ụfọdụ omenaala ha na ndị juu yiri bụ:

i. Ha na- ebe ugwu dịka ndị juu.

ii. Ha na- eme mmemme ọmụgwụ.

iii. Ha na- eme mmemme ịgụ nwa ọ hụrụ aha.

1.4 NJḷRḷMARA NDỊ IGBO

a. Ndị igbo na-asụsụ igbo.

b. Ha na-enwe amamiihe.

ch. Ndị igbo na-azụkarị ahịa.

d. Ha kwenyere n’egbe bere ugo bere.

e. E ji erimeri ndị a mara ndị igbo dịka akpụ, ofe onugbu, ji, ofe ọra na ndị ọzọ dị iche iche.

f. Ejikwa ejije a mara ndị igbo.

IGBO

BEKEE

Okpu

Okpumme

Mkpara

Ume mwuda

Abụba ugo

Akpụpọụkwụ

Aka

Ịchafụ

Irika

Udo

Olanti

Ukwu akwa

Cap

red cap

staff

long gown

eagles feather

shoes

bead

scalf

ring

robe

earring

wrapper

ISI NKE ABỤỌ

ỌJỊ NA URU ỌJỊ BARA

2.1 NKỌWA: Ọjị bụ mkpụrụ osisi a na- enyekarisi ugwu n’ala igbo. Ọjị bụ isi emume n’ala igbo. Ọjị bụ isi emume n’ala igbo. Ọ bụkwa ihe mbu a na- enye onye ọbịa, ọ bụ ihe mbu a na enye arụsị na ụmụ mmụọ dị iche iche, ọ bụkwa ihe mbu eji amalite mmemme ọ bụla. E nwere udị ọjị dị iche iche dịka oji awụsa, oji enwe, oji igbo wdg, mana nke gbasara ihe ọmụmụ a bụ ọjị igbo.

          Ibe ole ọjị igbo gbara nwere ihe ọ na egobipụta.

Ọmụmaatụ:

a. Ọjị gbara otu abụghị ezigbo oji, a na- akpọ ya ọjị ogbi ma ọ bụ ọjị isi.

b. Ọjị gbara ibe abụọ abụghịkwa ezigbo ọjị a na-akpọ ya ọjị nwaanyi n’ebe ụfọdụ.

ch. Ọjị gbara ibe atọ bụ ọjị ikenga ma ọ bụ dike.

d. Ọjị gbara ibe anọ na- egosiputa ihe ọma ga-abịara mmadụ.

e. Ọjị gbara ibe ise ma ọ bụ ịsịị na- egosipụta ọmụmụ, ụba ma ọ bụ ogaranya.

f. Ọjị gbara ibe asaa na- egosi na nnukwu ihe ọma ga-abịara mmadụ.

g. Nwere mkpụrụ osisi ndị ọzọ enwere ike iji mme ọjị dị ka mkpụrụ anara/afụfa/mkpụrụ ofe, aki ilu ma ọ bụ ugoro, mmiri, mmanya, ahụekere ma ọ bụ, nzu. wgdz.

2.2 URU ỌJỊ BARA

a. Ndị igbo ji ya ele obịa

b. Ndị igbo ji ọjị ekpe ekpere ma ọ bụ agọ ọfọ.

ch. E ji ọjị arịọ arịrịọ n’ụzọ dị iche iche.

d. A na- eji ọjị agba ndụ.

e. A na-ejikwa ọjị anụ iyi/agọ iyi.

f. E ji ọjị agba afa.

g. Ndị igbo jikwa ọjị eme ihe ndị ọzọ dị iche iche dịka ichụ nta ego, isi ji akwa. wdg.

2.3. ỌGHỌM DỊ N’ỌJỊ

a. Ọji nwere ike ịghọ onye ji ya achụ nta ego ahịa site n’agba ndị mgbe ọ na- echekwa.

b. mmadụ nwere ike itinye nsi n’ọjị onye ọ chọrọ igbu.

ch. Ojị bụzi ihe oke ọnụ ahịa ugbu a.

                                    ISI NKE ATỌ

EDEMEDE (ESSAY WRITING)

3.1 NKỌWA EDEMEDE.

          Edemede bụ ihe ọ bụla mmadụ ji uche ya chepụta ma dee dịka o si metụ ya n’obi maka ihe ọji mere isiokwu. Ọ bụ ihe a na-ede maka ya ka a na- akpọ isiokwu. N’edemede ọ bụ isiokwu ka a na- ebu ụzọ dee, gbado ụkwụ na ya wee dewezie edemede ahu.

3.2. ỤDỊ EDEMEDE DỊ ICHE ICHE.

1. Edemede Akọmakọ (Narrative Essay)

2. Edemede Nkọwa (Descriptive Essay)

3. Edemede nkọwami (expository essay)

4. Edemede mgbagha (Argumentative Essay)

5. Edemede mkparịtaụka (Dialogu Essay)

6. Edemede Nrụrịtaụka (Debate Essay)

7. Edemede Leta (Letter writing)

3.3 EDEMEDE LETA

          Edemede leta bụ edemede eji ezigara onye na-anọghị nso ozi ma ọ bụ gwa ya ihe ọ bụla odee gaara ịgwa ya ma ọ bụrụ na ọ nọ nso. Edemede leta na-ezipụta ebe onye na-ede ya nọ na etu ozi nwere ike isi ru ya ahụ. A na-akpọ nke a adreesi. Ọ na-ebu ihe ọnwa dị na ya tinyere ekele mmalite no ekele mmechi. Ọ bụ ụdị ekele mmalite leta nwere na-ezipụta ụdị ekele mmechi ọ ga-enwe.

3.4 ỤDỊ EDEMEDE LETA ENWERE

i. Leta nke onye

ii. Leta Anamachọihe ma ọ bụ leta Anamachọrụ

A. LETA NKE ONYE: Nke a bụ leta mmadụ na-edegara onye nke ya, onye ọ maara nke ọma, enyi ya na ikwu na ibe ya.

Usoro leta nke onye na-agbaso

i. Adreesi onye na-ede leta (n’ elu, n’ aka nri) na ụbọchị.

ii. Ekele mmalite.

iii. Ahụ leta/etite leta ahu.

iv. Mmechi na naanị aha ya.

Ọmụmaatụ:
B. LETA ANAMACHỌIHE: Nke a bụ leta mmadụ na-edega n’ ofiisi iji rịọ ihe maọbụ mee ka a meta ihe dị ya mkpa. Leta anamachọihe na-ebu adreesi abụọ, nke ode na nke onye nọ n’ ofiisi a na-edegara. Adreesi leta ọ bụla ga-abụ na bekee ma ekele mmalite etiti na mmechi leta ahụ ga-abụ n’ igbo leta.

Usoro leta Anamachoihe:

i. Adreesi onye na-ede leta na ụbọchị.

ii. Adreesi onye isi ụlọ ọrụ/ụlọ mgbasa ozi a na-edegara.

iii. Ekele mmalite.

iv. Isiokwu ebu n’ uche ede leta a.

v. Ahu leta ebe nkọwa niile ga-abata.

vi. Nkọwa onye dere leta, idepụta aha n’ uju.

Ọmụmaatụ:
180, Uzoigwe Street,

                                                                   Private mail Bag 1923,

                                                                   Onitsha.

                                                                   6^th April, 2017.

The Personal manager,

Anambra Broadcasting Service,

Private mail Bag 2861,

Onitsha.

          Ezigbo Nna anyị ukwu;

ỊRỊỌ KA E WERE M N’ ỌRỤ NGỤPỤTA AKỤKỌ IGBO

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Akaọrụ bụ ihe mmadụ na-eme iji nweta ego nri ọnụ. Ọ bụ ihe ọ bụla mmadụ na-eme iji nweta nri ọnụ ma ọ bụ iji nweta ego o ji mkpa ya. E nwere ụdịrị ọrụ dị iche iche ndị mmadụ na-arụ iji nweta nri ọnụ.

4.2 ỤDỊ AKAỌRỤ DỊ ICHE ICHE

i. ikpa isi.

ii. ọrụ isi nri.

iii. ịkpụ ụzụ.

iv. ọrụ ụlọ.

v. ikwa ụgbọala.

vi. ichụnta.

vii. ịkọ ugbo.

viii. isu akwa.

ix. ikwa akwa.

x. ọrụ moto.

xi. orụ bekee.

xii. ịkụ azụ.

xiii. izu ahịa.

xiv. ọrụ iku osisi.

xv. ọrụ ugbo.

xvi. ikwe ugboelu.

xvii. iru okporo ụzọ.

4.3 URU AKAỌRỤ BARA

Onye mụtara akaọrụ nke ọma:

i. Ga eriju afọ.

ii. Amaghị njọ ahịa, a zụrụ azụghị ha na enweta ọrụ.

iii. Na enweta nnukwu ego.

iv. Na-enwe ezigbo aha w.d.z.g.

ISI NKE ISE

ỌGỤGỤ NA AGHỌTAAZAA

5.1 NKỌWA IHE BỤ AGHỌTAAZAA

Aghọtaaza bụ edemede na ajụjụ na-eso ya a na-ajụ. E dechaa edemede a, nke nwere ike bụrụ akụkọ, leta ma ọ bụ edemede nkiti, a jụọ ajụjụ. Ọ gụụ ga-aza ajụjụ ndị a.

Tupu anyị azata ajụjụ aghọtaazaa nke ọma, o kwesiri ka anyị bụrụ ihe ndị a n’ obi:

1. Anyị ga-agụ edemede ahụ ugboro ugboro, nke ọma.

2. Ọ ga-edo anyi na anyi ghọtara ihe edemede ahụ na-akọ maka ya.

3. Anyị ga-agụkwa ajụjụ ndị ahụ a jụrụ hụkwa na anyị ghọtara ihe a chọrọ ka anyị zaa.

4. Anyị ga-aghọta na oge enyere maka nọmba aghọtaazaa anaghị ebu ibu (n’ ule). Ya bụ na anyị ga-abụ ndị na-agụ agụmagụ ngwa ngwa.

5. Anyị bido ịza ajụjụ anyi kwesiri iwere okwu aka anyị na-aza ajụjụ a jụrụ. Ọ naghị akacha mma i na-akọpịrị naanị ahịrịokwu nke odee jiri dee edemede ya. Anyị were okwu aka anyị, ọ na-egosi na anyị ghọọtara edemede ahụ ọ bụkwanụ ya bụ aghọtaazaa.

5.2 NWALE AGHỌTAAZAA

Gụọ ederede a tupu ị zazia ajụjụ maka ya.

Ọkụkọ bụ anụ ụlọ, nri ọ na-erịkari bụ mkpụrụ ọka. Ọkụkọ na-ewu anaghị anọ n’ otu ụlọ. Ọ dịghị ebi n’ ọhịa. Ọ dịka nnụnụ mana ọ bụrụ ibu kakwa nnụnụ. Ọkụkọ nwere nku abụọ na ụkwụ abụọ. Ọkụkọ na-eyi ọtụtụ akwa.

Ọ na-ekpugide akwa ya ruo mgbe ụmụ ya ga-apụta. Ọ kpọrọ ha pụọ ọ na-achọtara ha nri. Mgbe ụmụ ya toro, ndi nke nwunye ya. Ndị nke bụ oke (Oke okpa) ga-amalite ikwa akwa. Okokorokoo ọkụkọ na-anyụ nsi ebe ọ bụla masiri ya.

AJUJU NWALE

1. Isiokwu edemede a bụ __________ A. akwa B. ọkụkọ Ch. nri akpụ D. anụ ọkụkọ

2. Olee ebe ka ọkụkọ na-ebi A. N’ ọhia B. N’ ezi Ch. N’ ụlọ D. N’ elu osisi

3. Akwa ole ka ọkụkọ pụrụ ịyị? A. akwa nri B. ọtụtụ akwa Ch. akwa anọ D. akwa ise

4. Nne ọkụkọ na-eyi akwa ebe oke okpa A. na-ata ji B. na-ekpugide akwa ya Ch. na-achụta nri D. na-akwa okorokoo

5. Gịnị bụ nri ọkụkọ na-eri na akụkọ a? A. abacha B. gari Ch. mkpụrụ ọka D. oroma

6. Ọkụkọ na-anyu ______ ebe ọ bụla A. nsi B. akwa Ch. anụ D. akpi

7. Mejuputa ọkụkọ __________ mkpụrụ ọka mkpụrụ osikpa A. Na-asa B. Na-eri Ch. Na-ata D. Na-ezu

ISI NKE ỊSỊỊ

NTỤGHARỊ OKWU NA AHỊRỊOKWU (TRANSLATION)

6.1 NKỌWA NTỤGHARỊ:

Ntụgharị bụ ịsụgharị ihe dị n’otu asụsụ ka ọ dị n’asụsụ ọzọ, ka echiche, nghọta na mpụtara ya bụrụ otu.

6.2 IHE MGBAKWASA UKWU MAKA NTỤGHARỊ

1. Gụọ ihe enyere gi ọtụtụ ugboro iji mata echiche na ebmnuche dị na ya.

2. Ntụgharị mkpụrụokwu ga-adị na mkpụrụ okwu nke ahịrịokwu ga- adị n’ ahịrịokwu nke nkeji edemede ga- adịkwa na nkeji edemede. (paragraph)

3. Na ntụgharị, a gaghi etinye echiche ọzọ ma ọ bụ wepụ ewepu. Ọmụmaatụ:

“ He went to the market” ga- abụ “Ọ gara ahia” Ọ gaghị abụ “Ọ gara igote ihe n’ ahịa”.

4. E nwere ilu, akpalaokwu na atụmatụ okwu bekee a ga-eji nke igbo ya na nke bekee ahụ nwere otu echiche na mpụtara tụgharịa ya.

Ọmụmaatụ:

“A stitch in time, saves nine” ga- abụ “E mee ngwa ngwa emeghara ọdachị” “There is no smoke without fire” ga- abụ “Awọ anaghị agha ọsọ ehihie n’efu”.

6.3 ỊTỤGHARỊ IHE EDERE NA BEKEE N’ IGBO

S/N	Bekee	Igbo
1.	Bread	Achicha
2.	Time	Oge
3.	O’clock	Elekere
4.	Minute	Nkeji
5.	Tall	Ogologo
6.	Male	Nwoke
7.	White	Ọcha
8.	Truth	Eziokwu
9.	Water	Mmiri
10.	December	Disemba
11.	November	Novemba
12.	October	Ọktọba
13.	Sunday	Sọnde
14.	Tuesday	Tuzudee
15.	Assignment	Ihe omume
16.	Reported	Okwungwon
17.	Plural	Ụbara
18.	Singular	Mkpolu
19.	Padlock	Igodo
20.	Paragraph	Nkeji edemede
21.	Sentence	Ahịrịokwu
22.	Teacher	Onyenkụzi
23.	Food	Nri
24.	Moon	Ọnwa
25.	Poem	Abụ

6.4 ỤFỌDỤ ỌMỤMAATỤ

S/N	Bekee	Igbo
1.	I got second position in my class.	Agbara m onye nke abụọ na klassi m.
2.	My mother went to market.	Nne m gara ahịa.
3.	I gave that pencil to him.	E nwere m ya mkpisiodee ahụ.
4.	She came with his father.	Ọ bụ ya na nna ya so bia.
5.	She is sick.	Ahụ adịghị ya mma.
6.	I go to school everyday.	A na m aga akwụkwọ ụbọchị niile.
7.	My father is a banker.	Nna m na-arụ n’ ụlọ akụ.
8.	The name of my teacher is Mrs. Azubuike.	Aha onye nkuzi m bụ oriakụ Azụbụike.
9.	That is my motor car.	Nke ahụ bụ ugboalam.
10.	He is my pastor.	Ọ bụ ụkọ chukwu m.

6.5 NTỤGHARI AHỊRỊOKWU NA ILU

S/N	Bekee	Igbo
1.	I should have come there.	A garam abịa ebe ahụ.
2.	Adamma has taken in.	Adamma adịla ime.
3.	Nkechi went to market.	Nkechi jere ahịa.
4.	She bought some meat.	Ọ zụtaraanụ.
5.	There is no smoke without fire.	Awọ anaghi agba ọsọ ehihie n’ efu.
6.	The man gave me one thousand naira.	Nwoke ahụ nyere m otu puku naira.
7.	His uncle deliberately stood up.	Nwanne nna ya nke nwoke kpachara anya kwụrụ ọtọ.
8.	The patient dog eats the fattest bone	Onye ndidi na-eri azụ ukpoo.
9.	Ngozi took first position	Ngozi gbara onye nke mbu.
10.	Obi is the son of the soil	Obi bụ nwa amaala.

ISI NKE ASAA

ILU ỤFỌDỤ DỊ MFE NA NKỌWA HA

7.1 NKỌWA IHE BỤ ILU.

Ilu igbo bụ okwu amamihe na-adị omimi nke na-ezipụta echiche na nkwenye ndị igbo banyere ihe dị iche iche ma ọ kachasi ihe ndị metụtụ obibi ndụ, akparamagwa na mmekọrịta mmadụ na ibe ya ilu na-adị n’ ụdị ahịrịokwu. Ndị igbo ji ya achọ okwu na ederede maa. Ya mere eji asi na ilu bụ mmanụ eji okwu.

Ọmụmaatụ:

S/N	ILU	NKỌWA
1.	Aka aja aja na-ebute ọnụ mmanụ mmanụ.	Onye gbasie mbo ike e mecha o rie uru.
2.	Ukwu jie agụ mgbada abịara ya ụgwọ.	Mmadụ nwee nsogbu onye ọ kabu mma kpariwa ya.
3.	Nku onye kpara n’ ọkọchi ka ọ na –anya n’ udummiri.	Mbo mmadụ gbara mgbe okorobịa ya ka o ga-eri uru n’ agadi.
4.	Awọ anaghị agba ọsọ ehihie n’ efu.	Ihe anaghị eme na nkiti.
5.	Nwata a kwo n’ azụ amaghị na ije dị mfe.	Onye a na-emere ihe amaghị na ihe siri ike.
6.	Ihe mere ede ojiri bee nwịị.	Ọ dịghị ihe na-eme o nweghị ihe kpatara ya.
7.	Otu aka ha nwaanyị ka ọ na-atụkwasi dị ya.	Otu aka ha mmadụ ka ọ na-emedewe ihe.
8.	Ọbara anaghi atu asi.	Nwata ga-akparịrị agwa nne na nna ya.
9.	Agadi nwoke ọ na-achọ gịnị n’ egwu ọnwa.	Mmadụ ga-ana emekọrịta ihe n’ ebe ụmụ ebiri ya nọ.
10.	Ebe nwata n’ ebe akwa arụ aka nne ya anọghị ya nna ya anọrọ ya.	Ihe a na-ekwu ekwukwa ọ ga-enwerịrị ihe dị ya.

7.2 URU ILU BARA

1. Eji ya azụlite ụmụaka.

2. Eji ya achọ edemede na okwu mma.

3. Eji ilu akpa nkata miri emi nke achọghị ka onye ọ bụla mata.

4. Eji ya eme ka mmadụ chemie echiche echemi iyi nwee nghọta banyere ihe a na-ekwu.

7.3 NKỌWA OKWU NTABIIRE

Okwu Ntabiire bụkarị ahịrịokwu nwere ụmụ mkpụrụokwu yiri onwe ha site n’ ụda ha. Ụfọdụ ndị na-akpọ udị okwu a “okwu mgbawa ọnụ ma ọ bụ okwuntụhị. Ụmụmkpuruokwu ndị a yiri onwe ha n’ ụda ma nwee nghọta dị iche na-ara ahụ ịkpọpụta tụmadụ, mgbe a sị mmadụ kpọọ ya ọsịịsọ ọsịịsọ, ma ọ bụ kpọọ ya ugboro ugboro.

7.4 OKWU NTABIIRE DI ICHE ICHE

1. Mgbada gbabara n’ agbata obi ọgba mgbada.

2. Were akwụ n’ akpa akakpọ nye akakpọ ka ọ taa.

3. Mpi ka mpi bụ m pi mkpi pụrụ n’ isi mkpi.

4. Ụkọchukwu okechukwu kwuru okwu n’ ụlọ chukwu dị n’ Arọchukwu.

5. Ụkọchukwu ụkachukwu kwuru okwu chukwu n’ ụlọ chukwu dị n’ ụmụchukwu.

6. Nwanyị nọ n’ ukwu mgbamgbe gbaghria ba mgbemgbe mgbe.

7. Iziima na Ezuma Zụrụ ezimma na ụzọọma.

8. Tọrọ ọcha chụrụ sịrị ọcha ọsọ.

9. Anacle na-ele ele, ele a na-ele anaele.

10. Adaobi, jiri obi mawa ụkwa dara n’ obi obi.

11. Ọkụ si ite pu ite si ọkụ pụ.

12. Anyị gara mgba n’ ọba, ọba bịa mgbe be anyị.

ISI NKE ASATỌ

ỌRỤ ‘NA’ NA-ARỤ N’ AHỊRỊOKWU IGBO

8.1 NKỌWA NA ỌRU ATỌ “NA” NA-ARỤ N’ ASỤSỤ IGBO.

“Na” nwere ọrụ atọ pụtara ihe ọ na-arụ n’ asụsụ igbo: Ha bụ ndi a.

i. “Na” dịka Njiko (Conjunction)

ii. “Na” dịka Mbuụzọ (Preposition)

iii. “Na” dịka Enyemakangwaa (Auxilary verb)

8.2. A. “NA” DI KA NJIKO

Ọ bụrụ ‘Na’ na-arụ ọrụ dịka Njiko ị mara na ọ na-ejikọta okwu abụọ ọnụ onwere ike ijiko aha na aha.

Ọmụmaatụ:

i. Ji na ede bụ ihe oriri.

ii. Azu na anụ dị n’ ime ofe.

iii. Nne na Nna dị mkpa.

iv. Nkechi na Ebere bụ ụmụnne.

v. Oroma ahụ bụ nnukwu na obere.

B. NA DỊKA MBUỤZỌ.

Oge ‘na’ na-arụ ọrụ dịka mbuụzọ bụ oge ‘na’ na-egosipụta ebe ihe dị ma ọ bụ ọdịdị ihe. Ọ dị ụzọ abụọ esi ede na dịka mbuụzọ.

Nke mbụ bụ: A na-ederu na n’ isi ma ọ bụrụ na okwu ọ na-eso bidoro na mgbochiume.

Ọmụmaatụ:

i. Nnam bị na legọsụ.

ii. Nkechi na-agụ akwụkwọ na Enugwu.

iii. Azụ dị na mmiri.

iv. Onyinye tinyere aka na mmadụ.

v. Anyi bi na Kano.

Nke abụọ bụ: ọ bụrụ na okwu ‘na’ na-eso bidoro na ụdaume. A na-edepụta na otu a n’ ya bu a na-akpozo ‘a’ akpazo were rịkọm elu dochie anya ‘a’ chichapụrụ.

Ọmụmaatụ:

i. Eke nọ n’ elu osiso.

ii. Akwa dara n’ ala.

iii. Akpa ahụ dị n’ elu oche.

iv. Azu dị n’ ime ite.

v. Mmiri dị n’ elu oche.

CH. “NA” Dḷ KA ENYEMAKANGWAA

Enyemakangwaa bụ okwu na-enyere ngwaa aka ịzipụta ngọta o nwere ka a na-akpọ nnyemaka ngwaa. “Na” bụ otu n’ ime Nnyemaka ngwaa e nwere n’ igbo.

Oge ‘na’ na-arụ ọrụ dị ka nnyemakangwaa a na-edepụta. otu a: na ọ bụ oge a na-ede na were tinye ya akara uhie iji zipụta nghọta ngwaa nwere n’ ahịrịokwu.

Ọmụmaatụ:

i. Chisom na-esi nri.

ii. Obi na-echu mmiri.

iii. Ngozi na-ede ihe

iv. Ọ na-agba ọsọ.

v. Chima na-agba bọọlụ

ISI NKE ITOOLU

EKWUMEKWU BANYERE IZU NA ỊNỤ ỌGWỤ AGHARA AGHARA.

9.1 NKỌWA ỌGWỤ.

Ọgwụ pụtara ihe ọ bụla a na-anụ mgbe mmadụ na-arịa ọrịa, o nwere ike bụrụ mkpụrụ ya ma ọ bụ mmiri ya iji wee mee ka onye ọrịa gbakere ọsọ ọsọ.

          Ọgwụ dị n’ ụdị dị iche iche, E nwere mkpụrụọgwụ bekee na mmiri ọgwụ. Enwekwara ọgwụ igbo nke sitere n’ ahị hia na mkpọrọgwụ osisi.

9.2 ONYE KWESIRI IRE ỌGWỤ NA EBE EKWESIRI IZỤTA ỌGWỤ:

          Ọ bụ onye gara ọzụzụ maka ire ọgwụ ka e kwesiri ịzụta ọgwụ n’ aka ya. Ọ bụghị ebe ọ bụla ka ekwesiri ịzụta ọgwụ, ọtụtụ ndị mmadụ taa anaghị amụ ahịa ọgwụ nke ọma tupu ha amalite rewe ya. Ọ bụ n’ ụlọ ọgwụ ma ọ bụ n’ aka dọkịta ma ọ bụ nọsụ mụrụ maka ọgwụ nke ọma ka e tosiri ịzụ ta ọgwụ.

9.3 NSOGBU DỊ N’ ỊZỤ N’ NA-ỊNỤ ANWỤRỤ IKE:

Ọtụtụ ụmụ mmadụ taa na- anụzi anwụrụ ike ka a na-anụ mmiri. Ha amaghi n’ ihe na-atọ ụtọ na-egbu egbu. Ọtụtụ abụrụla ndi new ojii jedere ebe ha na-anu anwuru ike tụọ ha nga mkpụrụọka. Ụfọdụ ṅụbara ya site na ya nwee isi mgbaka.

          Ebe ọkacha dị njọ bụ n’ ụfọdụ ndị mmadụ anaghị eri nri tupu ha anụba ya, ọtụtụ jizi ya mere nri na mmiri, ọ meziri ọtụtụ ụmụ nwoke ha na-eghaisi ha eghe ka ụmụnwaanyị. Ebe ọ nọ agbawa obi bụ na ụfọdụ ụmụ nwaanyị na-anụkwu anwụrụ ike. Ha nụchazie ya, ha echefuo na ha bụ nwaanyị.

9.4 NSOGBU DỊ NA-ỊNỤ NA-ỊZỤ ỌGWỤ AGHARA AGHARA:

          Ọtụtụ ndị mmadụ esitena na-ịzụ ọgwụ aghara aghara nwụọ ọnwụ abụghị ọnwụ chi ha. Ịnụ na ịzụ ọgwụ aghara aghara na ebute.

i. Ọnwu erughi erụ.

ii. Isi mgbaka.

iii. Ọrịa ndị ọzọ dị iche iche.

iv. Ọ na-ewetara ụmụ nwaanyị dị ime ihe ọgbugha.

ISI NKE IRI

OMENAALA: IRI JI ỌHỤRỤ

10.1 NKỌWA IRI JI ỌHỤRỤ
Iri jibụ otu n’ ime emume ndị igbo dị mkpa. A na-eri ji ọhụrụ n’ ọnwa asato ma ọ bụ ọnwa itoolu n’ afọ.

          E nwere aha dị iche iche n’ obodo di iche iche. Iji maa atụ, obodo ụfọdụ na-akpọ ya iwa ji, ịlọ mmụọ ma ọ bụ oriri Ahịajiọkụ n’ ihi na ndị igbo kwenyere na Ahịajiọkụ bụ mmụọ new ji. Ka o sila dị aha jikọtara mmemme a n’ ala igbo bu iri ji ọhụụ

10.2 USORO MMEMME IRI JI

          N’ usoro ọdinaala kpọmkwem. Iri ji na-adikarị n’ ọnwa asatọ nke afọ ọ bụla obodo ọ bụla na-amazi n’ ọnwa ọ dabara ha dịka ha si agụ afọ nke ha.

          Ụbọchị iri ji ọhụrụ na-abiadebe, onye isi ezinaụlọ ọ bụla na-ezigara ndị enyi na nwadiala na ikwu na ibe ndị ọzọ ozi ka ha bịa maka mmemme a. Ma ụmụ nwoke, ma ụmụnwaanyị na-eme nkwadobe dị iche maka mmemme a. iji maa atụ, ụmụnwaanyị na-edobe ebe niile ọcha ma wekọtakwa ihe di iche iche eji esi nri. Ụmụnwoke na-ewekọtakwa ụdị erimeri di iche iche a ga-esi ụbọchị ahụ.

          Ihe mbu a na-eri n’ ụtụtụ ụbọchị ahụ bụ ji a hụrụ n ọkụ. Ụmụnwaanyị na-eji mmanụ, ukpaka(ụgba) na ụtazi gwọkọọ ji ahụ. Nna ezinaụlọ ọ bụla na-eburu nke ya gaa n’ obi ụmụnna ebe ụmụnwoke ụmụnna na-agbakọ. Mgbe ha mesiri mmemme ọtụtụ a, ha alasaa na be ha dị iche iche.

          Erimeri ọzọ na-esote n’ oge ehihie bu iri ji (ụtara ji). Nna ezinaụlọ ọ bụla ga-egbụkwa otu ọkụkọ nke nwaanyị agaghị eso rie. Mgbe esichara nri ji ahụ, a ga-ebụrụkwa ụzọ nye ndiiche nke ha, tupu ndi mmadụ amalite riwe.

          Ụbọchi iri ji na-abụrụ ndị ezinaụlọ ọ bụla na ndi ọbịa na ụbọchi oriri na ọnụnụ.

          N’ oge mgbede, onye ọ bụla na-aga n’ ama ogbe ha maka ihe nkiri dị iche iche dịka otu mmanwụ na otu egwu dị iche iche.

          N’ oge ugbu a, ma ndi otu kraist ma ndi otu ekpemekpe ọdinaala na-esonye na mmemme iri ji, ma ndị otu kraist anaghị esonye n’ ụzọ ọ bụla o siri gbasa ise ụmụ mmụọ dị iche iche.

10.3 NKỌWA ỌMỤGWỌ

Ọmụgwọ bụ ọnọdụ nwaanyị mụrụ nwa ọhụrụ na-anọ na ya. Ọ bụ ogeeji elezi nwaanyị mụrụ nwa anya. Di nwaanyị di otu a na-ahụ na ya zụtara erimeri dị iche iche na-edozi ahụ aga na-esiri nwaanyị mụrụ nwa. Nkowe na-eji mmanya, ji na ọkụkọ aga agwa ọgọ ya nwoke na ọgọ ya nwaanyị na nwa ha bụ nwunye ya amụọla nwa, obi aṅụrị na-adị n’ ezinaụlọ abụọ a. E mechaa, Nne nwaanyị mụrụ nwa na-aga ele nwa ya nwaanyị ọmụgwọ.

Ọrụ nne nwaanyị mụrụ nwa bụ ịhụ na ya mara nwa ya nwaanyị mmiri ọkụ n’ ukwu nke ọma. Ọ bụ ọrụ ya ịdị na-esi erimeri dị iche iche nwoke na-alụ nwaanyị zụtara maka iji lee nwunye ya ọmụgwọ. Ọ bụkwa ọrụ nwaanyị a bịara ile ọmụgwọ ịsa nwa ọhụrụ ahụ na-ekukwa ya. Oge ọmụgwọ bụ oge nwaanyị ji achọpụta ihunanya dị ya nwere n’ ebe ọ nọ.

Oge ụla ọgọ nwaanyi rue, nwoke na-aba ahịa zuo akwa, ji, nnu na ncha nye ọgọ ya nwaanyị ọ ga-eji ala. Ndị ụmụ nna na-enyekwa ọgọ ha nwaanyị biara ile ọmụgwọ ihe dịka ego.

Ọmụgwọ bụ ọnọdụ ezumike nwaanyi na-anọ malite mgbe ọ mụchara nwa ọhụrụ ruo izu asaa.

10.4 URU ỌMỤGWỌ BARA

i. Nwaanyi nọ n’ ọmụgwọ na-enweta ihe onyinye dị iche iche site n’ aka ndị bịara ileta ya na nwa ya.

ii. Ọmụgwọ na-abụrụ nwaanyị nwa oge ezumike.

iii. A na-enye nwaanyị nọ n’ ọmụgwọ ezigbo nri pụrụ iche n’ oge a.

iv. Dị nwaanyị nọ n’ ọmụgwọ na-azụtara ya akwa ọhụrụ.

v. Oge ọmụgwọ na-enye nwaanyị mụrụ nwa ọ hụrụ ohere ilekọta nwa ya anya nke ọma.

vi. Ọ bụ oge nwoke ji ezipụta ihunanya pụrụ iche n’ ebe nwunye ya nọ.

vii. Nne na nna nwa ha mụrụ nwa na-enweta ihe onyinye site n’ aka ọgọ ha nwoke.

ISI NKE IRI NA OTU

KỌMPOZISHỌN

11.1 EDEMEDE KỌMPOZISHỌN

Edemede kọmpozishọn bụ otu n’ ime nkenuụdị edemede e nwere. Na ebe a ọ na-enwe isiokwu akpọrọ aha nke achọrọ ịde maka ya. O nwere ike bụrụ maka nne gị, nna gị, ụlọ akwụkwọ gị, ezigbo enyi gị, onye isi ụlọ akwụkwọ gị. w.d.g. Nke ọ bụla bụ isiokwu akpọrọ aha n’ ụdị edemede ọ na-enwe usoro na nhazi nke ya.

11.2 USORO IGA AGBASO WEE DEE MAKA NNE GỊ MA Ọ BỤ NNA GI.

1. Aha nne gi ma ọ bụ nna gi.

2. Onye ebe o bu.

3. Afọ ole o gbara.

4. Etu o di ogologo ka mkpumkpu.

5. Ụdị akpụkpọ ahụ ya ọcha ka ọ oji.

6. Ihe ọ na-arụ.

7. Ụka ọ na-eje.

8. Ihe na-emekarị ya obi aṅụrị.

9. Ụmụ ole ọ mụrụ.

10. Agwa ya.

11. Ihe mere iji we hụ ya n’ anya.

11.3 ỌMỤMAATỤ

EZIGBO NNE M

Aha nne m bụ obiọma okeke. Ọ bụ onye ọraifite nke dị n’ ime ọkpụrụ ọchịchị. Ekwusigo Lokal Gọọmeti Eria. Ọ gbara afọ iri anọ. Ọ toro ogologo. Nne m dị ọcha. Ọ makwara mma nke ukwuu. Ọ bụ onye ụka katọlịkị. Ọ bụ onye nkuzi ọrụ, nne m bụ idụ akwa, ọ na-azụ ahịa. Ọ mụrụ ụmụ asatọ. ọ na-agụ egwu ụka ọ na-enwe obi aṅụrị. Ọ hụchara ụmụ ya niile na anya.

A hụrụ m nne m na anya nke ukwuu n’ ihi na ọ bụ ezigbo mmadụ.

ONYE NKUZI M

Aha onye nkuzi m bụ nwaada onyinye Ezeanya. Ọ bụ onye ụmụna nke dị n’ okpuru ọchịchị ọrlụ lokal Gọọmenti Eria. Ọ gbara afọ iri ise. O toro ogologo. Ọ dị oji. Ọ maghị mma. Ọ na-aga ụka siemensi. Ọ maara akuzi ihe. Ọ dịghị api ihe ma a jụọ ya ajụjụ; kama ọ na-apịa ihe ma ọ bụrụ na! nupụrụ ya isi. Ọ dị obi umeala. Onye nkuzi m na enyere mmadụ aka, ọ bụrụ na m rio ya ego. Oge ụfọdụ ọ na-enye m ma si akwụchi na ya ego ahụ azụ.

A hụrụ m onye nkuzi m na anya n’ ihi na ọ mara akuzịrị m ihe ma bụrụkwa ezigbo mmadụ.

EZIGBO ENYI M

Aha Ezigbo enyi m bụ chiọma Nwaeze. Ọ bụ onye Ekwurummiri nke dị n’ okpuru ọchịchị Nnewi nọtụ, nke Anambra steeti. Aha nna ya bụ Maazi Nwaeze Chukwuma. Ọ bụ nwa nke atọ nne na nna ya mụrụ.

Enyi m gbara afọ iri na anọ. O toro ogologo. Ọ dị ọcha ma maa mma. Ọ na-agụ akwụkwọ. Ọ bu ya gbara onye nke mbu na ule nataam gara aga. Aha ụlọ akwụkwọ ya bụ Jollat Model College, Okokomaiko. Ọ bụ onye ụka katọlịkị. Ọ na-agba egwu oge ọ bụla ọ nụrụ nkwa egwu ka ọ na-ada.

A hụrụ m enyi m chioma na anya n’ ihi na ọ maara akwụkwọ nke ọma.

ISI NKE IRI NA ABỤỌ

AKARA ỤDAOLU (TONE MARK)

12.1 NKỌWA ỤDAOLU (TONE)

Ụdaolu putara otu okwu na-esi ada ma a na-akpọpụta ha. Ọ bụ ụda okwu ahụ ka a ga-esi mata ihe onye kpọrọ okwu. N’ ihi nke a, asụsụ igbo bụ asụsụ ụda. Ọ bụ ụdaolu okwu ka esi amata ihe okwu pụtara na ihe nghọta ya bụ. N’ asụsụ igbo, otu okwu nwere ike na akọwa ọtụtụ ihe mana. Site n’ ụdaolu ha ka aga-esi na amata nke bu nke.

Ijimaa atụ akwa, oke na isi nwegasịrị nghọta bekee ndi a:

Àkwà (Bed)

Ákwà (Cloth)

Àkwá (Egg)

Ákwá (Cry)

ὸké (Rat)

όkè (Boundary)

ὸkè (Share)

όké (Male)

ísí (Head)

ísì (Smell)

ìsì (Blindness)

ísī (To cook)

12.2 NKỌWA AKARA ỤDAOLU

Akara ụdaolu bụ akara n’ egosi ụda okwu ọ bụla dị asụsụ igbo nwere. Ọ na-enye aka n’ ịkọwapụta ndiiche dị n’ okwu ndi nwere otu ụda otu nsupe na nghọta dị iche iche. Ọ bụ n’ elu ụdaume na myiri ụdaume ka a na-etinye akara ụdaolu.

12.3 ỤDI AKARA ỤDAOLU ENWERE

i. Akara Ụdaelu ⁄ (High tone)

ii. Akara Ụdaala \ (Low tone)

iii. Akara Ụdansuda — (Down step tone)

A. AKARA ỤDAELU[H] Nke a na-ezipụta ebe a ga-eweli olu elu.

Ọmụmaatụ:

Áká (Hand)

Ákwúkwό (Book)

όgόlόgό (tall)

όché (Chair)

ísí (Head)

Ḿgbírígbá (Bell)

B. AKARA ỤDAALA [L] Nke a na-ezipụta ebe a ga-eweda olu ala.

Ọmụmaatụ:

Àlà (Land)

ìtè (Pot)

Àkwà (bed)

Ùgὸ (Eagle)

Àkù (Wealth)

CH. AKARA ỤDANSỤDA [S] Nke a na-ezipụta ebe olu na-esote udaelu na-eruchaghi elu ka ụdaelu ahụ ọ na-esote.

Ọmụmaatụ:

Égō (Money)

όnῡ (Mouth)

Átútῡ (Sheep)

Ńkítā (Dog)

Ńwόkē (Male)

12.4 USORO ỤDAOLU N’ ASỤSỤ IGBO.

Udaolu na-agbaso usoro ndị a n’ asụsụ igbo.

1. Ụdaelu Ụdaelu [HH]: όché, Ḿgbírígbá, égwú, Ákwúkwό.

2. Ụdaala Ụdaala [LL]: Ǹdìdì, Àkwà, Ùdѐlѐ, ìtè, ὸbὸgwù

3. Ụdaala, Ụdaelu [LH]: Ùdé, Ùkwé, Èké, Ḿmánwú, ὸrόmá.

4. Ụdaelu, Ụdaala [HL]: Úlὸ, Ḿmá, ígwè, Ńdùrù, átùmátù.

5. Ụdaelu, Ụdansuda [HS]: égō. Ńwόkē, ídē, ágádi, árῡsī.

12.5 ỌRỤ ỤDAOLU NA-ARỤ N’ ASỤSỤ IGBO.

1. Ọ na-ezipụta ebe a ga-eweli maọbụ weda olu iji mee ka mkpọpụta okwu zipụta nghọta ebu n’ uche.

2. Ọ na-ezipụta mgbanwe di na nghọta maka okwu nwere otu nsupe nke a na-akpọpụta n’ ụzọ dị iche iche.

3. Ọ na-ezipụta nghọta nke e bu n’ uche ebe mkpụrụokwu dị n’ ahịrịokwu nwere ike ibute nghọtahie maọbụ mgbagwoju anya.

4. Eji ụdaolu ezipụta mgbe ahịrịokwu bụ nkwusa ma ọ bụ ajụjụ.

5. Eji ụdaolu ezipụta nkejiasụsụ maọbụ ọrụ mkpụrụokwu ụfọdụ na-arụ.

12.6 NJḷRḷMARA ỤDANSỤDA

Naanị Ụdaelu ka Ụdansụda na-eso. Ọ naghị eso ụdaala ma ụdaala nwere ike iso ya. Ọ naghị ebido ahịrịokwu ma o nwere ike ibido mkpụrụokwu dị n’ etiti ahịrịokwu.

ISI NKE IRI NA ATỌ

NKEBIOKWU (PHRASE)

13.1 NKỌWA NKEBIOKWU

Nkebiokwu bụ usorookwu nwere nghọta ma ọ nweghị ngwaa. Nkebiokwu nwere ike ịnọ n’ isi ahịrịokwu ma ọ bụ na mmeju. Naanị ngwaa ka a na-ewepu n’ ahịrịokwu iji nweta nkebiokwu.

Ọmụmaatụ:

Isịahịrị	Ngwaa	Mmeju
Ọtụtụ mmadụ	Bịara	Ụbọchị ahụ
Ụmụ ya	Bere	Akwa ọnwụ ya
Akwụkwọ ya	Di	N’ akpa m
Ha niile	Nọ	N’ ụlọ akwụkwọ

N:B: Isiahịrị na mmeju a niile bugbado Nkebiokwu.

13.2 ỤDḷ NKEBIOKWU Dḷ ICHE ICHE

1. Nkebiokwu keaha: mkpụrụokwu eji emepụta nkebiokwu keaha na-abụ aha na aha ma ọ bụ aha na Nnọchiaha.

Ọmụmaatụ:

a. Ụlọ akwụkwọ anyị buru ibu.

b. Osisi oji na-esi ike.

Ch. Okechukwu nwere anya oke.

d. Ụkwụ ọsa dị mkpirisi.

2. Nkebiokwu Kenkọwa: Nke a na-abụ aha nke nkọwa na-esote

Ọmụmaatụ:

a. Ndị Nze kpucha okpu mmeemmee.

b. Ewuọcha tara ji m.

ch. Kelechi nwere chi oma.

d. Eji ọka ọcha eme akamu.

3. Nkebiokwu Kenrụaka: Nke a na-abụọ aha nke nrụaka na-eso.

Ọmụmaatụ:

a. oche a mara mma.

b. ji ahu buru ibu.

c. Nwoke a kwuru eziokwu.

d. Nwata a amaghị ihe.

4. Nkebiokwu kembuụzọ: Nke a na- abụ mbuụzọ nke aha na- eso.

Ọmụmaatụ:

a. Nne ya bi n’Aba.

b. Ha nọ n’oriri.

ch. Azụ dị na mmiri.

d. nkechi bi na legọsụ.

13.3 NJḷRḷMARA NKEBIOKWU

1. Nkebiokwu ga- abụrịrị mkpụrụokwu abụọ maọbụ karịa nọ n’ezigbo usoro nwere nghọta ma nghọta ya anaghi ezucha oke ịnoro onwe ya zipụta echiche zuru oke.

2. Nkebiokwu ga- abụrịrị aha ma ọbụ nnọchiaha na mkpụrụokwu ọzọ.

3. Ha na- anọkari n’isiahịrị ma ọ bụ na mmeju dị ka usoro okwu na- afọdụzị ma e wepụsịa ngwaa.

4. Ngwaa anaghị adị na nkebiokwu.

ISI NKE IRI NA ANỌ

NKEBIAHḷRḷ (CLAUSE)

14.1 NKỌWA NKEBIAHḷRḷ: Nkebiahịrị bụ usorookwu nwere ngwaa na echiche nke anaghị ezucha oke ikwụrụ onwe ya nwee nghọta zuru oke. Nkebiahịrị na-afọdụ ntakiri ka ọ bụrụ ahịrịokwu.

14.2 ỤDI NKEBIAHḷRḷ Dḷ ICHE ICHE.

1. Nkebiahịrị nnọọrọonwe ma ọ bụ isinkebiahịrị (main clause) isinkebiahịrị bụ nkebiahịrịokwu nke ndi ọzọ na-adabere na ya iji nwee nghọta zuru oke, e wepu isinkebiahịrịokwu, nkebiahịrị ndị ọzọ agaghị enwe nghọta.

Ọmụmaatụ.

i. Dinta gburu enwe nke mabatara n’ụlọ ya.

ii. O chefuru ọgu ya ebe o jere ugbo

iii. Nkechi zutara okuko nke akaghi aka

iv. Nkita a zụrụ nke ọma na- echekwa ụlọ.

2. Nkebiahịrị Ndabe (subordinate clause) nke a bụ Nkebiahịrị na- adabere n’isinkebiahịrị nwee nghọta.

Ọmụmaatụ.

i. O chefuru ọgụ ya ebe o jere ugbo.

ii. Nkita a zuru nke ọma na- echekwa ụlọ.

iii. Dinta gburu enwe nke mabutara n’ụlọ ya.

iv. Nkechi zutara ọkụkọ nke akaghi aka.

14.3 IHE Dḷ ICHE NA NKEBIAHḷRḷ NA NKEBIOKWU BỤ:

i. Nkebiahịrị na- enwe ngwaa ma nkebiokwu anaghị enwe ngwaa.

ii. Nkebiahịrị na- enwe mkpụrụokwu kaịra nkebiokwu.

iii. Nkebiahịrị na- afọ naanị mmejupụta ka ozuo oke ka ahịrịokwu ma nkebiokwu na-abụ naani mbido maọbụ mmeju na- adị n’ahịrịokwu.

14.4 NJḷRḷMARA NKEBIAHḷRḷ.

i. Ọ na-enwe ngwaa n’ime ya. Anyi ga edepụtakwa ahịrịokwu dị n’ọmụmatụ anyi nyere na mbu.

Nkebiahịrị nke mbu	Njiko	Nkebiahịrị nke abụọ
Onye isi anyi kwụrụ	Na	O ga- eje Nsuka
Oge eruola	Ka	Anyi rie nri.

ii. Nkebiahịrị na- achọkari mmejupụta ka nghọta ya wee kwụrụ chịm chịm. Leekwa anya, nkebiahịrị nke mbu dị n’ ọmụmaatụ anyị chọrọ mmejupụta n’otu, n’otu.

Mmadụ kwuoro anyi

“Onye isi anyị kwuru……” mao bu.

“oge eruola”…….

ISI NKE IRI NA ISE

NKEJIOKWU (SYLLABLE)

15.1 NKỌWA NKEJIOKWU

Nkejiokwu bụ nkeri a na- ekeri mkpụrụ okwu dịka ụda, ekumume na mkpọpụta ya siri di. Nkejiokwu igbo ga- enweriri ụda. O nwere ike ọ gaghị enwe nghọta. Nke a mere nkejiokwu na mọfim jiri dị iche. E nwere otụtụ nkejiokwu, E nwere ndi nwere otu nkeji, nkeji abụọ, atọ, anọ were dirizie gaba.

Ọmụmaatụ:

Okwu ndị nwere otu Nkeji

Dị

Kwe

Gbu

Okwu ndị nwere Nkejiokwu Abụọ

Ada A—da

Obi O—bi

Mma M—ma

Ego E—go

Okwu o—kwu

Kedụ k—edụ

Okwu ndị nwere Nkejiokwu atọ

Nnukwu – N-nu-kwu

Osisi- O-si-si

Mmadu – m- ma- du

Mbem – m-be-m

Ehihie – e-hi-hie

Asụsụ – A-sụ-sụ

Okwu ndị nwere Nkejiokwu Anọ

Ọchanja – ọ – cha – n – ja

Okorobia – o – ko – ro – bia

Ọtapiapia – ọ- ta- pia – pia

Mepụtara – me- pụ – ta –ra

Onyekachi – o- nye – ka – chi

Edemede – E- de – me – de

Okwu Ndị Nwere Nkeji ise

Atụmatụ – A – tụ – m- a – tụ

Ahịrịokwu – A – hị – rị – o – kwu

Ntabianya – N- ta- bi – a –nya

Onyenkuzi – O- nye – n- ku – zi

Okotiakpọ – O- ko- ti – a – kpọ

16.1 NKỌWA EGWUREGWU

          Egwuregwu bụ otu ụzọ n’ime ngalaba agụmagụ ọdinaala, nke jupụtara na mmegharị ahụ dịka ndị mbu siri wee mee ya. Egwuregwu bụ mmegharị ahụ nke na- eme ka nziomzi zuru oke pụta.

          Ndị igbo nwere egwuregwu dị iche iche. Ha bụ ndị a: egwu ụmụaka nke egwu njiji na- esokwa ya, akpakoro, ịkpọ ọga, okereke okereke, tụmbọ tụmbọ, mpipio na okoso.

16.2 Ọmụmaatụ Ụfọdụ Egwuregwu

i.        Akpakoro ------ kpaakoro

          Akpakoro------- kpaakoro

          Udu moo --------Ogene

          Udu moo -------- ogene

          Onye ọ mara ------ kpu u ya ya ya kpuu ya!

          Onye ọ mara-------- Kpuu ya! ---- ya ----ya

ii.       kpu kpu kpu ogene ------ ogene o gene!

          Kpu kpu kpu ogene ------- ogene o gene!

          Onye ga- ekpu ogene? ----- ogene o gene

          Enyi ga- ekpu ogene;

          Huu—u---u!

          Onye ga- ekpu ogene? ------ ogene o gene

          Atụrụ ga- ekpu ogene ------- ogene o gene

          Ma a a a! ------------------------ ogene o gene

          Onye ga- ekpu ogene? ------- ogene o gene

          Nkita ga- ekpu ogene --------- ogene o gene

          Wo ----o --- wo --- o – wo o….. ogene o gene

          Onye ga – ekpu ogene -----------o ogene o gene

          Nwamba ga- ekpu ogene --------- o ogene o gene

          Mịọ ------ mịọ ----- mịoọ ---------- o ogene o gene

iii.      Onye ga- agba egwu

          iya a ga- agba egwu iya

          onye ga- agba egwu

uche ga- agba egwu ịya a

Bola ga- agba egwu iya a

Iyaa ga-agba egwu iya

Ọ bụ ihere na- eme gị? ḷya

Ọ bụ ihere ụmụikoro iya

Ọ bụ ihere ụmụagboghọ iya

Ihere hapu ya ka o laa laa be di ya.

iv.      kedu onye ga- abụ ọyịm?

          Kedu onye ga- abu ọyị m?

          Onye ga- abụ ọyịm ọyịm o?

A hụra m ọyị m

A hụra m ọyịm

A hụra m ọyịm ọyịm.

v.       Okereke okereke               dudu ya ya

          okereke okereke               dududu ya ya

          okerafọ okereafo               dududu ya ya

           kwe na- ọga na – aga        ọ ga- na – aga njem

            ọ ga- na – aga                  ọ ọ gana- aga njem.

ISI NKE IRI NA ASAA

NZU

17.1 NKỌWA NZU

          Nzu bụ nnukwu ihe na ndu ndị igbo tụmadị otu o sịrị metụta nnabata ọbịa. N’ịnabata onye ọbịa nzu na ọjị na- arụ otu udị ọrụ. Nzu na- egosi obi ocha mmadu nwere n’ebe onye ọbịa nọ. Nzu n’ onwe ya na- egosi ihe dịn so.

          Mgbe onye ọbịa batara n’obi onye igbo, onye ọ bịara na be ya na- atụpụrụ ya nzu nke ọ na- ewere ma kaakwa akara ole na ole n’ala dị ka akara anọ nke pụtara ahịa anọ dị n’izu tupu o tughachị nzu ahụ azụ, ma ọ bụ tugakwara ya onye nọdebere ya mmemme itu nzu ezughịkwa igbo niile ọnụ.

          Mgbe ụfọdụkwa ndị dịbia na- aba nzu n’anya n’ihi na ha kwenyere n nzu na- enyere ha aka n’ịhụ ndị mmụọ anya ma meekwa ka ha hụ ihe miri emi.

17.2 URU NZU BARA

a. A na- eji nzu anọchị anya ọjị.

b. A na- eji nzu akachibido ebe achọghị ka mmadụ gafee.

c. A na- eji nzu asa onye na- abanye n’ọkwa dị asọ ahụ.

d. A na- eji nzu ezipụta ebe ma ọ bụ ihe dị nso.

e. Eji ya achọ mma.

f. E ji nzu ete ahụ ụlọ.

ISI NKE IRI NA ASATỌ

ḷLỤ NWAANYḷ

18.1 NKỌWA ḷLỤ NWAANYḷ

ḷlụ Nwaaanyị bụ alụmdị na nwunye nke dị n’etiti nwoke na nwaanyi. Ma ọ bụ ijiko nwoke na nwaanyị dị ka di na nwunye ka o siri dị n’omenaala. Ilu Nwaanyị bụ nnukwu ihe na ndụ ndị igbo.

18.2 MMEJUPỤTA Dḷ N’ALỤM NWAANYḷ

i. A ga – enwe nkwekọrịta n’etiti nwoke na nwaanyị ga-alụ dị na nwunye.

ii. Ezinụlọ nke nwoke na nke nwaanyị, ga enwe nkwenye ha.

iii. A ga – enwe onye aka ebe ma ọ bụ nwa nduụzọ

iv. Ime akụ nwaanyị ma ọ bụ ime ego n’isi nwaanyị.

v. Igba nkwụ nwaanyị.

18.3 URU Dḷ N’ḷLỤ NWAANYỊ

i. Nwoke na-alụ nwaanyị ka o were nwee onye enyemaka n’ezinaụlọ.

ii. A na-ahụ nwoke lụrụ nwanyi ka onye tọzuru etozu.

iii. Nwoke lụrụ nwaanyị nwere ike ichi echichi n’ obodo.

iv. Nwoke na-alụ nwaanyi ka ọ mụta nwa nwee ezinaụlọ.

v. Nwoke lụrụ nwaanyị na-enwe ọnụ okwu n’ obodo.

vi. ḷlụ nwaanyị naenye obị aṅụrị.

ISI NKE IRI NA ITOOLU

EKWUMEKWU BANYERE IBI N’ UDO.

19.1 NKỌWA IBI N’ UDO.

Ibi n’ udo bụ mgbe ndị mmadụ bikọtara ọnụ bi n’ ifunanya na egwu nke chukwu. Ọ bụkwa mgbe ndị mmadụ ji aṅụrị biri. Ibi n’ udo na mbido na Ezinaụlọ.

19.2 ỤZỌ ESI EBI N’ UDO.

Enwere ọtụtụ ụzọ esi ebi n’ udo. Ha bụ ndịa:

i. Nwoke ịhụ nwunye ya n’ anya n’ abụghị ịhụ ya dịka odịbo ma ọ bụ ohu na-ewetakwu ibi n’ udo.

ii. Inye onye ọ bụla aka ya: Oge enyere onye ọ bụla aka ya n’ ezinaụlọ ma ọ bụ n’ obodo, obere amara na ya bụ obere, nnukwu, amara na ya bụ nnukwu udo ga a dị oge niile.

iii. Ikwanyere nwoke nwe ụlọ ugwu. Mgbe nwaanyi na ụmụ ya. kwanyere nwoke nwe ụlọ ugwu, ha ga na-ebi n’ udo.

iv. Ezinaụlọ ịma oke na ọrụ dịịrị ya. Mgbe onye ọ bụla na-eme ihe kwesiri ọ ga-eme, echere m n’ udo ga na-achị oge niile.

v. Iji ume anị sobe ihe isike na-ewetakwa udo nke ezinaụlọ.

vi. Nwoke inwe aka ọrụ: Ọ dị mkpa na nwoke ọ bụla ga-enwe aka ọrụ iji nwe ike hụ na nri dịịrị ezi naụlọ ya. Oge nwoke enweghị ike ikpata nri nye ndi ezi na ụlọ ya, echeghị m n’ udo ga-adị ebe ahụ.

19.3 URU IBI N’ UDO BARA.

i. Ọ na-eweta agamniihu.

ii. Ọ na-eweta ogologo ndu.

iii. Ọ na-eme ka ekpere na-aga aga.

iv. Ọ na-eweta ahụ ike. w.d.z.g.

ISI NKE IRI ABỤỌ

NDAKỌRḷTA ỤDAUME (VOWEL HARMONY)

20.1 NKỌWA NDAKỌRḷTA ỤDAUME.

Ndakọrịta ụdaume kwuru na ụdaume nọ n’ otu ‘A’ ga-agakọ ọnụ ebe ụdaume nọ n’ otu ‘E’ ga-agakọ ọnụ n’ okwu igbo.

Ndakọrịta ụdaume na-akọwa n’ ezi mkpụrụokwu igbo ọ bụla nwere otu echiche na otu mpụtara, n’ ụdaume dị na ya ga-esi n’ otu n’ ime otu abụọ ndị ahụ enwere n’ ụdaume igbo pụta. Otu ndị ahụ bụ otu ‘A’ na otu ‘E’

Otu A(Ụdamfe)

Otu E (Ụdaarọ)

ḷ

Ọ

Ụ

20.2 OKWU NDḷ GBASORO NDAKỌRḷTA ỤDAUME

i. Ụdamfe (Otu A)

Akidi, akpa, ọkwa, ụkwụ, ọka, ụtali.

ii. Ụdaarọ (Otu E)

Udele, odo, otu, iwu, ede, ubu, ite. wdgz.

20.3 OKWU NDḷ NUPỤRỤ ISI N’ IWU NDAKỌRḷTA ỤDAUME.

Okwu ndị nupụrụ isi n’ iwu ndakọrịta ụdaume bu okwu ndị ahụ ụdaume mebere ha esichaghị n’ ofu otu otu pụta.

Ọmụmaatụ:

i. Ahaihe: akpo, alo, oroma, nkucha, okwuma, ashawo.

ii. Aha mmadụ: Adaobi, chukwuma, ijeọma, Emeka, Chiamaka, Oziọma, Akuudo.

20.4 EBE IWU NDAKỌRḷTA ỤDAUME NA-ADḷ IRE

1. Ebe mkpụrụokwu zipụtara naanị otu echiche na nghọta dịka ego, akụkọ, arịrịọ, okwute.

2. Ebe etinyere nganiihu n’ isingwaa, nganiihu na ụdaume dị n’ isingwaa na-adakọrịta.

Ọmụmaatụ:

Ụdaume Nganiihu Isingwaa

ị

ọ

Cho

kwu

gba

ịcho

agụ

eje

okwu

ọgba

ima

3. N’ ahịrịokwu, nnọchiaha nke otu ụdaume mepụtara n’ ụdaume izizi dị na ngwaa na-esote ya, ga-adakọrịta.

Ọmụmaatụ:

a. Akụrụ aka.

b. O jere agha.

ch. E siri nri.

d. Ọ gbara egwu.

4. mgba a na-emewe ntimiwu, ụdaume dị n’ isingwaa na nke eji gbati isingwaa na-adakọrịta.

Ọmụmaatụ:

ri + r = rie

kwu + o = kwuo

ga + a = gaa

bị + a = bịa

20.5 EBE IWU NDAKỌRḷTA ỤDAUME ANAGHḷ ADI IRE MA Ọ BỤ OKWU NDḷ NUPỤRỤ ISI N’ IWU NDAKỌRḷTA ỤDAUME.

1. Okwu eji karịa otu mkpụrụokwu mepụta dịka;

uche + nna = Uchenna

Di + nta = Dinta

Ụda + ume = Ụdaume

Nwa + nne = Nwanne

Ife + ọma = Ifeọma

2. Okwu ụfọdụ nwere mgbakwunye nsonaazụ dịka;

Tu + nye = tunye

We + pu = wepu

Zu + kọọ = zukọọ

Ebe + la = ebela

Ata + mu = atamu

3. Okwu mbite ụfọdụ dịka: ashawo, wayo, agidi, rula, osikapa, akamu, tebulu, suya, sukulu, gọvamenti, fulawa, sekondịrị, na sayensi.

4. Okwu ụfọdụ sitere n’ olumba dịka: egbe, oloma, akupe, alo, ase wdgz.

ISI NKE IRI ABỤỌ NA OTU

OMENAALA: ḷGBA MGBA

21.1 NKỌWA MGBA

Mgba bụ otu egwuregwu a na-eji anwale ike onye. E nwere njikere dị iche iche eji agba mgba. Mgba na-enye onye na-emeri emeri aṅụrị mgba na-etiko obodo na obodo. Na mgbe ochie, dike mgba ma ọ bụ dịmgba nwere ike ịlụta nwanyị mara mma.

Mgbe na-enye ob ụtọ oge eji agba mgba bụ n’ ọkọchị, mgbe ndị ọrụ ubi sepụrụ aka n’ ọrụ ubi. Ebe a na-agba mgba na-abụ n’ ọgbọ egwuregwu, n’ ama na-adị n’ etiti obodo.

21.2 ỤDḷ MGBA ENWERE

i. Mgba Ụmụaka.

ii. Mgba ụmụ okorobia.

iii. Mgba ụmụ aghọghobia

21.3 ỤZỌ ESI ACHỌPỤTA ONYE MERIRI NA MGBA.

Obodo dị iche iche nwere ụzọ dị iche iche esi achọpụta onye meriri na mgba.

i. Onye nwere ike buru onye ya na ya ya na-agba tụọ ya n’ ala azọ onye ahụ eruo ala onye ahụ emeriele ya.

ii. Onye buliri onye ya na ya na-agba mgba elu, ukwu, edetụghị, n’ ala.

iii. Onye nwere ike nefee onye ya na ya na-agba mgba ụkwụ n’ isi.

iv. Onye nwere ike gafee onye ya na ya na-agba mgba n’ azụ, nọduzie ya n’ azụ.

v. Ihio onye gị na ya na-agba mgba ọkpụ.

vi. Mgbe a na-agba mgba otu onye achilie aka elu ma ọ bụ gba ọsọ, emeriela ya.

21.4 URU Dḷ N’ IGBA MGBA

i. Ọ na-akwado omenaala.

ii. Ọ na-eme ka ahụ gbasie mmadu ike.

iii. Ọ na-eme ka mmadụ new nsọpụrụ na nwekwa aha.

iv. Ọ na-enye obi anụrị.

v. O na-enye ego.

vi. O na-enye mba aha, nihi ndị ọkamgba ha nwere.

vii. Ọ na-ebute ezigbo mmekọrịta n’ etiti mba na mba.

21.5 ỌGHỌM Dḷ N’ IGBA MGBA.

i. Ọ na-eweta ọnwụ erughị eru.

ii. Ọtụtụ ndị mmadụ na-emeru ahụ mgbe a na-agba mgba.

iii. Ụfọdọ n’ esite na ya buru anya mkpọ.

iv. A na-ejikwa ọgwụ agba ya.

v. Ọ na-ebutekwa iro ọgụ ikpọasi n’ etiti mba na mba.

21.6 NSO Dḷ N’ IGBA MGBA

i. A naghị eti mmadụ ihe mgbe a na-agba mgba ya bụ na a naghị ewebata ihe mmerụ ahụ ọ bụla n’ ogbo mgba.

ii. Nkowa na nwanyị anaghị agba mgba.

iii. A naghị esi n’ azụ aba mmadụ mgba.

iv. A naghị agburu mgba n’ ebe ndị na-akụ ekere mgba nọ.

ISI NKE IRI ABỤỌ NA ABỤỌ

EKWUMEKWU: MPỤ Dḷ N’ ULE

22.1 NKỌWA: MPỤ Dḷ N’ ULE

DRAW EXAM HALL

Mpụ ule pụtara agwa ọjọọ ụmụ akwụkwọ na akpa n’ oge ule n’ ụlọ akwụkwọ di iche iche. Ihe nke a pụtara bụ izu ohi n’ oge ule. Nchọpụta anyi mere n’ egosi na mpụ ule n’ ebido n’ ụlọ akwụkwọ ndị obere.

Igba ahụ obere ụmụ ntakịrị chọọ ile ule ha amapịa ihe n’ akwụkwọ ha, ụfọdụ amapịa n’ elu oche ha were akwụkwọ ha kpuchie ya.

Otu a ka ụfọdụ na emebe bata n’ ụlọ akwụkwọ sekọndịrị. Mpụ ule dị ọtụtụ n’ ụlọ akwụkwọ sekọndịrị taa. Ndị sekọndịrị na amapicha mapịa n’ ọbụ aka ha, mpatampa ukwu, ụfọdụ n’ ebu n’ otu ha aba ule, ụfọdụ adọkarụ akwụkwọ ọgụgụ ha ebe ha chere ga-apụta n’ ule.

Ụfọdụ ndị n’ ezu ohi a na-abụ ha bata mahadum ha eruo nku fere. Ọ bụ na mahadum ka ha na ano enweta nzere (Certificate) n’ izu ohi. Ụjọ anaghịzị atụ ha mancha ụfọdụ anaghị abịo akwụkwọ bido n’ izu ruo n’ izu, bido n’ ọnwa ruo n’ọnwa ma na n’ikpe azụ ha ga-eme nke ọma karịa ndị nọ n’ ụlọ akwụkwọ ụtụtụ na echihie. Nsogbu a adila n’ obodo anyị bụ Naijiria.

22.2 ỌGHỌM Dḷ NA MPỤ ULE

i. Ụmụ akwụkwọ n’ esite na ya banye izu ohi.

ii. Ndị na-eme otu a anaghị agụcha agụcha a chụọ ha n’ ụlọ akwụkwọ.

iii. O nweghị ihe ha adị n’ ụbụrụ ndị n’ ezu ohi n’ oge ule.

iv. Ha na enwe obi mmapụ oge niile.

v. Ufodu anaghị aba uru n’ obodo.

vi. Ha na-abụ ndị na-agba onye nke ikpe azu klaasi.

vii. Mpụ ule na ebute mmechi ụlọ akwụkwọ maka ụlọ akwụkwọ ndị na akwado ya.

viii. Ọ na-ebutere ụmụ akwụkwọ ndị na-eme mpụ ule ahụhụ maka na ejidi ha a na eji utari as a ha ahụ.

23.3 NTỤGHARḷ UCHE BANYERE ULE

i. Ọ bụ ọrụ dịịrị nne na nna ịhụ na ụmụ ha na-agusi akwụkwọ ha ike n’ ụlọ. Ha ga-agbakwa mbo hụ na ụmụ ha nwere akwụkwọ ọgụgụ ga na-enyere ha aka.

ii. Gọọminti ga-ahụ n’ ụlọ akwụkwọ dị iche iche nwere ngwa nkuzi iji kwalite agụm akwụkwọ.

iii. Ndị nkuzi n’ akụkụ nke ha ga na-eleru ụmụ akwụkwọ anya gbaa mbo hụ na ha ji usoro di mfe akụziri ụmụaka ihe iji mee ka nghọta dịrị ụmụakwụkwọ mfe.

ISI NKE IRI ABỤỌ NA ATỌ

ỌNỤỌGỤGỤ

23.1 NKỌWA ỌNỤỌGỤGỤ

Ọnụọgụgụ bụ usoro ọgụgụ n’ igbo. Ọnụọgụgụ so n’ otu n’ ime nkejiasụsụ enwere n’ igbo. E ji ọnụọgụgụ ezipụta ole ihe dị.

Ọmụmaatụ:

0 --------------------- Efu(Zero)

1 ---------------------- Otu (One)

10 ------------------- Iri (Ten)

100 ----------------- Nari (Hundred)

1,000 -------------- Puku (Thousand)

1,000,000 ------- Nde (Million)

1,000,000,000 ---- Ijeri (Billion)

1,001 ---------------- Otu puku na otu

1,010 ---------------- Otu puku na iri

1,040 ---------------- Otu puku na iri anọ

1,080 ---------------- Otu puku na iri asatọ

10,000 --------------- puku iri

4888 ----------------- puku anọ nari asatọ na iri asatọ na asatọ

7099 ----------------- puku asaa, iri itoolu na itoolu

10,300 -------------- puku iri na nari atọ

11,000 -------------- puku iri na otu

12,009 ----------------- puku iri na abụọ na iteghete

16,209 ----------------- puku iri na ịsịị, iri abụọ na itoolu

20,000 ----------------- puku iri abụọ

30,912 ----------------- puku iri atọ, nari itoolu, iri na abụọ

66,805 ----------------- puku iri ịsịị na ịsịị, nari asatọ na asatọ

99,999 ----------------- puku iri itoolu na itoolu, nari itoolu, iri itoolu

na itoolu

100,000 ---------------- otu nari puku

160,000 ---------------- otu puku nari na puku iri ịsịị

179,000 ---------------- otu puku nari, puku asaa na itoolu

400,000 ---------------- puku nari anọ

888,888 ---------------- puku nari asatọ, puku iri asatọ puku asatọ

nari asatọ, iri asatọ na asatọ.

999,999 ---------------- puku nari iteghete, puku iri itoolu na puku

itoolu, nari itoolu, iri itoolu na itoolu

1,000,000 -------------- otu nde

2,000,000 -------------- nde abụọ

5,000,000 -------------- Nde ise

60,000,000 ------------ Nde iri ịsịị

80,000,000 ------------ nde iri asatọ

1,000,000,000 ---------nde puku

1,000,000,100 --------- Nde puku na otu nari

1,000,000,000,000 ---- otu ijeri

23.2 ḷGỤ ỌNỤỌGỤGỤ NKE USORO

1^st ----------- nke mbu

2^nd------------ nke abụọ

3^rd------------- nke atọ

4^th ------------ nke anọ

5^th ------------ nke ise

10^th----------- nke iri

20^th ----------- Nke iri abụọ

30^th ----------------Nke iri atọ

31^st ----------------Nke iri atọ na otu

90^th --------------- Nke iri itoolu

92^nd --------------- Nke iri itoolu na abụọ

100^th -------------- Nke Otu nari

23.3 ḷGỤ MPEKERE

Mpekere bụ ihe erughị otu. Abịa n’ịgụ mpekere, a na- enwe ọnụọgụ abụọ. Ha bu nke dị n’elu na nke dị n’ala. Nke dị n’ala bụ ole ekere ihe ebe nke dị n’elu bụ e were n’ime nke dị, n’ala.

Ọmụmaatụ.

¼ ------------- otu n’ime anọ

½ ------------- otu n’ime abụọ

¾ ------------- ato n’ime anọ

5/8 ---------- ise n’ime asatọ

7/9 ---------- asaa n’ime itoolu

4/6 ---------- anọ n’ime ịsịị

7/8 ---------- asaa n’ime asatọ

ISI NKE IRI ABỤỌ NA ANỌ

AKARA EDEMEDE (PUNCTUATION MARKS)

24.1 NKỌWA AKARA EDEMEDE

Akara edemede bụ akara dị iche iche a na-etinye n’ ihe e dere ede iji zipụta mkpọpụta, ụda, ọrụ na nghọta ya n’ ụzọ doro anya. Akara edemede bụ akara ndị ahụ anyi na-etinye n’ ahịrịokwu ka ha gosi ebe anyị kuru ume, ebe anyi jụrụ ajụjụ, ebe anyi tiri mkpu.dgz. itinye akara edemede dịka ha kwesiri dị nnukwu mkpa iji mee ka ghara inwe nghọtahie n’ ihe edere.

24.2 ỤDI AKARA EDEMEDE DI ICHE ICHE

Akara edemede	Aha Igbo ha	Aha bekee ha
.	Kpọm	Full stop
,	Rikọm	Comma
:	Kpọm kpọm	Colon
;	Kpọmrịkọm	Semi colon
?	Akara ajụjụ	Question mark
!	Akara mkpu	Exclamation mark
n'	Rịkọm elu	Apostrophe
-	Akara uhie	Hyhen
“ ”	Rịkọm ngwu	Quotation mark
( )	Akara mgbodo	Bracket
/ / ____	Akara udaolu	Tone mark
…	Akara nkwubiri	Ellipsis
ᴧ	Akara mmagba	Omission

24.3 NKỌWA ỤDỊ AKARA EDEMEDE DI ICHE ICHE

A. KPOM [ .]

Kpọm bụ ntụpọ a na-etinye iji gosi nkwusi ahịrịokwu nke na-abụghị mkpu ma ọ bụ ajụjụ.

Ọmụmaatụ:

1. Nkechi jere ahịa.

2. Mmadụka riri nri.

3. Mmiri na-ezo n’ udu mmiri.

4. Nne m mara mma.

5. Ahụ m bụ obi.

A na- etinyekwa kpọm n’ aha mkpirisi ma ọ bụ iji gosi okwu a na- ederughị n’ isi.

Ọmụmaatụ:

i. Mz. (maazi)

ii. N.A. Nwafor

iii. W.A.E.C = West African Examination Council

iv. dgz. = diri gawazie

v. ork = Oriakụ

vi. G.C.E = General Certificate Examination

vii. Rv. = Reverend

B. RỊKỌM [,]

Rịkọm bụ akara edemede eji gosi nkuru ume tupu ekwutọpụ ihe a na-ekwu.

Ọmụmaatụ:

i. Adakụ zụtara ji, ede, mmanụ, nnu na azụ, mgbe o jere ahia.

ii. Ha gakatara ije, gbawa ọsọ.

iii. Anyị gara ahia, ma anyị ahụghi nnu ka anyị ji ahụ ose.

iv. Ọ gbagidoro ọsọ, o wee daa.

v. E ruo ọnịcha, a ga-ahụ osimiri Naija.

Ch. KPỌM KPỌM[:]

E ji kpọmpkọm egosi ebe okuku ume toturu eto, ebe a jịkọrọ usoro okwu dị iche iche, ndi na-ekwụ maka otu ihe na ndi gaara ịbụ ahịrịokwu nọọrọ onwe ha iche iche ma a bia zia jikọta ha ọnụ.

Ọmụmaatụ:

i. Ọ zụtara ihe ndi a: akara, agidi, azụ na ogili.

ii. Nke a bụ ndi so ya bịa: mmadụka, Nkechi na Onyinye.

iii. O nyere onyinye dị iche dika: moto, ego na akwa.

iv. Ụbọchi ahụ aṅụri ekwughị onye ọ bụla rie nri: Ụmụ akwụkwọ anyi niile gafere n’ ule Igbo.

v. Ndị gara ahia bụ ndị a: Mmesọma, Ndidi, na Nneameka.

D. KPỌMRỊKỌM [;]

Nke a na-ekewa ahịrịokwu abụọ zuru ezu ma ha enweghị njiko n’ etiti ha.

Ọmụmaatụ:

i. Onyinye mụrụ nwa; nwoke ka ọ mụrụ.

ii. Nkechi zara ụlọ; ọ chọrọ ihi ụra

iii. Nne ya were iwe; narakwa ya ihe ya.

iv. A hụ kwghịị na-egbu okenye; e kwuo a nụghịị na-egbu nwata.

v. A hụ adịghị ya; ọ gawala ụlọ ọgwụ.

E. AKARA AJỤJỤ [?]

Akara ajụjụ bụ akaraedemede eji akara ajụjụ egosi nkwusi ebe a jụrụ ajụjụ

Ọmụmaatụ:

i. Gini bụ aha gị?

ii. Kedụ ka ịmere?

iii. Chisom ọ nọ n’ ụlọ?

iv. Mmadụ ole biara?

v. Gịnị na-eme gị?

F. AKARA MKPU [!]

A na-etinye akara mkpu iji gosi ihe eji iti mkpu kwụpụta dị ka okwu dapụtara mmadụ n’ ọnụ na mberede site n’ ihe mere n’ ike, na mwute, n’ ujo maọbụ na nkuja.

Ọmụmaatụ:

i. Hia! Ọkụ anyụọ.

ii. Chei! Ọnwu dị egwu.

iii. Onyinye o!

iv. Chimu o o o!

v. Hey! Were nwayọọ.

G. RỊKỌM ELU [n’]

Rịkọm elu dị ụzọ abụọ. Nke mbu bụ nke eji ezipụta mbuụzo.

Ọmụmaatụ

i. Ewu nọ n’ elu ụlọ.

ii. Nkechi bi n’ aba.

iii. Ụlọ ha dị n’ ahia.

iv. Jisọs gara ije n’ elu mmiri.

v. Uwe m dị n’ ime akpati.

Nke abụọ bụ nke eji ezipụta mgbochiume dị ka

i. Azụ dị na mmiri.

ii. Ngozi bị na legosi.

iii. Ụkwụ ya kụtụrụ na bọọlụ.

iv. Uwe m dabara na mmiri.

v. Amaka bi na Nnewi.

GB. AKARA UHIE [-]

Akara uhie na-apụtakari n’ ahịrịokwu oge ọ na- arụ ọrụ dị ka nyemakangwaa.

Ọmụmaatụ:

i. Ada na-azụ ụlọ.

ii. Nwata ahụ ka ga – eje ije.

iii. Uchenna ga – esi ofe echi.

iv. Nwanne m na – asụ ede.

v. Onye isi ụlọ m na – ede ihe n’ akwụkwọ.

ISI NKE IRI ABỤỌ NA ISE

TENSI (TENSE)

25.1 NKỌWA TENSI.

Tensi bụ katigọrị ụtọasụsụ a na- enwe na ngwaa nke na- egosi oge ihe jiri mee. N’

Ọmụmaatụ: tensi dị iche iche a aga- enye ebe a, a ga- ezipụta ha mgbe ha bụ nkwe(positive)na mgbe ha bụ njụ (negative).

25.2 ỤDỊ TENSI DỊ ICHE ICHE

A. TENSI NDỊUGBUA: Nke a bụ tensi eji ezipụta ihe na- eme ugbu a. mgbe ihe a na-ekwu maka ya na- eme ugbu a, na- agawanye, a na- eji nnyemakangwaa “na” eziputa ya.

Ọmụmaatụ:

	NKWE	NJU
I	Anyi na-eme igbo	Anyi anaghị eme igbo
Ii	Ada na- egwu egwu	Ada anaghị egwu egwu
Iii	Ngozi na- ehi ụra	Ngozi anaghị ehi ụra
Iv	Uche na- akọ akụkọ	Uche anaghị akọ akụkọ

B. TENSI NDỊNAAZỤ: Nke a bụ tensi eji ezipụta ihe mere n’’oge di n’azu maọ bụ n’oge gaworo aga. A na- ezipụta tensi ndịnaazụ site n’igbakwunye “r” nke ụdaume na-eso n’isingwaa.

Ọmụmaatụ:

	Nkwe	Nju
I	O jere ahịa	O jeghị ahịa
Ii	Ha depụtara aha ha	Ha edepụtaghị aha ha
Iii	Ada mụrụ nwa	Ada amụghị nwa
Iv	Nkechi zara ezi	Nkechi azaghị ezi
V	Nke m kụrụ aka	Nkem akụghị aka

CH. TENSI NDỊNIIHU: Nke a bụ tensi e ji egosi ihe ga- eme n’ọdịniihu. Ihe e ji ezipụta ya bụ nnyemakangwaa “ga”.

Ọmụmaatụ:

	Nkwe	Nju
I	Ha ga-esi nri	Ha agaghị esi nri
Ii	Anyi ga-ezu ike	Anyi agaghị ezu nke
Iii	Anyi ga- aga ụlọ ụka	Anyi agaghi ụlọ ụka
Iv	Nkechi ga- egwu egwu	Nkechi agaghị egwu egwu

ISI NKE IRI ABỤỌ NA ḷSḷḷ

NKEJIASỤSỤ (Parts of Speech).

26.1 NKỌWA: NKEJIASỤSỤ.

Nkejiasụsụ bụ ọrụ mkpụrụokwu na- arụ dịka ọnọdụ, ụda na nghọta ya si dị n’ahịrịokwu ebe ọ di.

26.2 ỤDḷ NKEJI ASỤSỤ E NWERE

1. Mkpọaha (Noun)

2. Nnọchiaha (pronoun)

3. Ngwaa (verb)

4. Nkọwaha (nominal modifier)

5. Enyemakangwa (Auxilary verb)

6. Njikọ (conjuction)

7. Mbuụzọ(preposition)

8. Nkwuwa (Adverb)

9. Ntimkpu (interjection)

A. MKPỌHA/AHA

Mkpọaha bụ mkpụrụokwu eji egosi aha ihe ọ bụla nke ọnọdụ ya n’ahịrịokwu na-abu n’ isiahịrị.

Aha bụ aha obodo, mmadụ, anụmanụ ma ọ bụ ihe dị iche iche.

Ọmụmaatụ

Aha mmadụ	Aha Obodo	Aha anụmanụ	Aha ihe
Chiọma	Abịa	Ewu	Efere
Mmadụka	Nnewi	Aturu	Iko
Onyinye	Imo	Oke	Mkpisi ode
Ekenechukwu	Ọba	Ebune	Akwụkwọ
Ebube	Ebonyi	Ọkụkọ	Oche

E nwere ụdị aha dị iche iche. Ha bụ:

i. Aha aka(proper noun)

ii. Aha izugbe (common noun)

iii. Ahauche (Abstract noun)

iv. Ahaigwe (collective noun)

v. Ahankọwa (adjectival noun) wdg.z

B. NNỌCHIAHA

Nnọchiaha bụ mkpụrụokwu na-anọchite ebe aha gaara anọ dịka ndi a:

O,Ọ, Ya, Ha, Anyi Unu, g, ị, i,

Ọmụmaatụ:

a. Uche gara ahịa

Ọ gara ahịa

b. Ifeọma nwere ego

O nwere ego

a. N’ebe a “Ọ” nọchitere anya “uche”.

b. N’ebe a “O” nọchitere anya “ifeọma”.

Ụdị Nnọchiaha dị iche iche.

1. Nnọchinonye (personal pronoun): Nke a bụ nnọchiaha na- anọchite aha mmadụ n’ihe ndị ọzọ a chọghị ikpọ aha. E nwere nnọchinonye onye nke mbu, onye nke abụọ na onye nke atọ.

Ọmụmaatụ:

Pesin (person)	Mkpoolu(singular)	Ụbara(plural)
Onye mbu	M, mu	Anyị
Onye abụọ	gi, i, ị	Unu
Onye atọ	ya, o, Ọ	Ha.

Ọmụmaatụ:

a. (i) Ana m abịa (mkpoolu)

(ii) Anyi na- abịa (ubara)

b. (i) I nwere akwụkwọ ahụ (mkpoolu)

(ii) unu e nwere akwụkwọ ahụ (ubara)

ch. (i) Ọ hụrụ mkpa Ọ dị (mkpoolu)

(ii) Ha hụrụ mkpa ha dị (ubara)

2. Nnọchimpesin (impersonal pronoun): Nkẹ a bụ nnọchiaha na- enweghi onye ma ọ bụ ihe doro anya ọ na-anọ chite kpọmkwem. Nnọchimpesin e nwere n’asụsụ igbo bụ “a” na“e”.

Ọmụmaatụ:

i. A sịrị na mmiri zoro n’ Aba

ii. E gburu ewu

iii. A siri n’echi abụghị akwụkwọ

iv. E kwuru na obi ga abịa echi.

CH. NGWAA

Ngwaa bụ mkpụrụokwu na-ekwu ihe mkpọaha ma ọ bụ nnọchiaha. Ọ bụ ngwaa na-ezipute echiche dị n’ ahịrịokwu na ihe ahịrịokwu na-ekwu

Ọmụmaatụ:

i. Okeke gburu eru

ii. Ada bụ ite n’ ise

iii. Obi jere ahịa

iv. Maduka sịrị nri

D. NKỌWAHA

Nkọwaha bụ mkpụrụokwu nke ọrụ ya bụ ịkọwa mkpọaha.

Nkọwaha nwere ngalaba anọ ha bụ:

i. Nkọwa(Adjective): Nkọwa bu okwu na-akọwa mkpọaha. Okwu ụfọdụ bụ nkọwa bụ ọcha, ojii, ọma, ajo, ukwu, obere, ọhụrụ, ocha, mma, na ogologo.

a. Nwoke Ojoo ahụ bịara ebe a.

b. Ọkụkụ Ojii yiri akwa ise.

ch. O gotere uwe ọhụrụ.

ii. Nrụaka (Demonstrative): Nke a bụ nkọwaaha na-egosi ihe a na-ekwu maka ya site n’ irụta ya aka. Nrụaka enwere n’ igbo di abụọ. Ha bụ “A” na “Ahụ”

Ọmụmaatụ:

(a) Nwaanyi a na-ere azu.

(b) Ewu ahụ mara abụba.

(ch) Akwụkwọ a na-akuzi ụtọasụsụ igbo.

(d) Ọkụkọ ọcha ahu mụrụ ụmụ iri abụọ.

iii. Mkpọkọta(Quantifier): Nke a bụ nkọwaaha na-egosi n’ ihe a na-ekwu maka ya bụ ihe a kpọkọtara ọnụ ma bụ ihe dị ọtụtụ

Ọmụmaatụ:

a. Ụmụaka niile a hụrụ ka enyere onyinye.

b. Mmadụ dum ka a chọrọ.

ch. Anyị ncha ga-agefe n’ ule.

d. Ụfọdụ mmadụ abụghị nzukọ.

iv. Nkeonye (Pronominal Modifier): Nke a bụ nkọwaaha na-akọwa onye nwe ihe a na-ekwu maka ya.

Ọmụmaatụ:

i. Anyi na – agu Igbo Ugbu a.

ii. Ada ga – eje ahịa echi.

iii. Obi ka - akwọ aka tupu o rie nri.

iv. Anyị ka – abịa ebe.

F. NJIKỌ

Njikọ bụ mkpụrụokwu na-ejikọ, mkpụrụokwu, nkebiokwu, nkebiahịrị na ahịrịokwu dị iche iche.

Njikọ ụfọdụ bụ: na, ma, mana, mao, bụ, maka, ka, kama, tupu, tumadi.

Ọmụmaatụ:

i. Ji na ede bụ ihe oriri.

ii. Obi na Ada bụcha ndị obodo anyị.

iii. Tupu O rie nri ọ kwọrọ aka.

iv. Nye m otu ma o bu abụọ

v. O jere ahịa ma ọ zụtaghị ji.

G. Mbuụzọ

Mbuụzọ bụ nkejiasụsụ na-egosi mmekọrịta dị n’ etiti mkpọaha na ibe ya. Mbuụzọ na-egosikarị oge, ebe ihe nọ, ebe ihe di na ọnọdụ ejiri mee ihe.

Naani “Na” ka eji mbuụzọ n’ asusu igbo, ma a na-ede “na” dika mbuuzo n’ uzo abụọ

i. Oge Okwu na-esote “na” bidoro na mgbochiume ma ọ bụ myiriudaume a ga-ede “na” n’ uju. Ọ ga-akwuru onwe ya.

Ọmụmaatụ:

a. Nnam bi na Legoosu.

b. Azụ bi na mmiri.

ch. Akpu dị na nkata.

ii. Oge Okwu na-esote mbuụzọ “na” biadoro n’ ụdaume, a ga-ewepu “a” di na mbuụzọ “na” ma were rikọmelu dochie anya ya.

Ọmụmaatụ:

i. Ogechi nọ n’ oche.

ii. Chike bi n’ Aba.

iii. Ofe dị n’ elu.

H. NKWUWA:

Nkwuwa bụ nkejiasụsụ nke na-etinyeso nghọta na ngwaa. E ji nkwuwa egosi otu ihe si mee, otu ihe dị, Oge ihe mere, ihe eji mee ihe, otu ihe ha, ihe nwere ike ime. w.d.g.z

Ọmụmaatụ:

i. Ọ bịara ebe a ụnyaahụ.

ii. O riri nri ọsọ ọsọ.

iii. O jere dine ala nwayọọ.

iv. O kwuru okwu ngwa ngwa.

I. NTIMKPU

Ntimkpu bụ nkejiasụsụ egi egosi mkpu pụrụ mmadụ n’ ọnụ mgbe ihe mere n’ ike, na mwute, na mberede ma ọ bụ na nkụja.

Okwu na-egosi ntimkpu na-akwụrụ onwe ya n’ ahịrịokwu ma bụrụkwa akara mkpu(!) tupu okwu ndị ọzọ esobe ya n’ azụ.

Ọmụmaatụ: Ewo! Yaa! Hei! Tufia! Hia! Chei! Ooh! Wdgz.

Lee ụfọdụ ọmụmaatụ n’ ahịrịokwu

(i) Yaa! Ọ dabara nke ọma.

(ii) tufia! Ọ bụrụ ogwụ ọ gaghị ere.

(iii) Aaa! Obi m arituọla.

(iv) cheyi! Ọnwụ gburu ya mere arụ.

NWALE/QUESTIONS

1. Mkpụrụabichii igbo dị ole A. iri abụọ B. iri abụọ na ise Ch. iri atọ na ise D. iri atọ na ịsịị

2. Ụdaume igbo di A. atọ B. itoolu Ch. asatọ D. abụọ

3. Mgbochiume igbo dị A. iri abụọ na asatọ B. iri abụọ na itoolu Ch. iri abụọ na abụọ D. nari

4. Olee nke abụghị mkpụrụedemede igbo A. B B. D Ch. C D. To

5. Myiriudaume dị n’ ụdị A. otu B. abụọ Ch. atọ D. anọ

6. Mgbochiume mkpị dị A. ịsịị B. asaa Ch. itoolu D. asatọ

7. Kedụ steeti ala igbo eruteghị n’ ime A. abịa B. legosu Ch. imo D. Enugu

8. Kedụ nke abụghị igbo izugbe ebe a? A. akpa B. afere Ch. azịza D. iko

9. Kedụ aha ahịa asoghị bụ ____ A. orie B. afọ Ch. onie nta D. eke

10. Kedụ ndị na-asụ asụsụ n’ ime anụmanụ ndị a A. nkita B. ọkụkọ Ch. ewu D. mmadụ

11. Ihe eji ama mba bụ A. asụsụ B. obodo Ch. igbo izugbu D. olumba

12. Asụsụ ka chasi mma na, Naịjịrịa bụ A. Yoruba B. igbo Ch. Awụsa D. O nweghị

13. Ndị igbo bi na-nke Naịjịrịa A. ugwu B. ọwụwa anyanwụ ch. ndịda D. mbido

14. Onye isi mmụọ ala igbo bụ A. eze B. nze Ch. ọzọ D. ichie

15. Olee anụmanụ aha ya na-anọkarị n’ ifo? A. mbe B. atụtụ Ch. eri D. ọkụkọ

16. Olee nke bụ akara ajụjụ? A. ! B. * Ch. “ ” D. ?

17. Akpa nkoro

Kpaa nkoro

Udu mee!

Nke a bụ egwu

A. agha B. ọmụgwọ Ch. egwuregwu nwa D. nri

18. Nzogbu Nzogbu!

Enyi mba enyi!!

Nke a bụ egwu

A. agha B. akwa Ch. ọnwa D. nwa

19. Olee oge ndị igbo na-akọ akụkọ ifo? A. ehihie B. abali Ch. ụtụtụ D. oge ọ bula

20. Kedụ nke bụ ọrụ nne na nna n’ ezinaụlọ A. ịga ahịa B. inye ego nri Ch. izulite ụmụ na D. ịza ụlọ

21. Kedụ nke a na-aghọta n’ elu A. epi B. akpụ Ch. aki bekee D. ji

22. Anụ ndị na-ebi n’ ụlọ? A. ọsa B. ewu Ch. uze D. enwe

23. Gwa m ibe ji zuru ụwa ọnụ? A. anyanwụ B. ọnwa Ch. ugboelu D. ibeji

24. Gwa m ihe ji zuru ụwa ọnụ? A. anyanwụ B. ọnwa Ch. ibeji D. ugboelu

25. Chakii

Woo!!

Kedu nke eji nke a ebido? Akụkọ

A. agha B. n’ egwu Ch. ifo D. nkiti

26. Nkejiokwu ole ka okwu a bụ “Ọnụọgụgụ” nwere? A. anọ B. ise Ch. ịsịị D. asaa

27. Akara ụdaolu e nwere n’ igbo dị A. atọ B. anọ Ch. ịsịị D. abụọ

28. Ọ biara mgbe anyi lacharala “Ọ” ebe abụ _______ A. aha B. ngwaa Ch. nnọchiaha D. mkpọkọta

29. Olee nke edeziri nke ọma. Azụka nọ __________ A. n’ ahịa B. na-ahịa Ch. na ahịa D. naahịa

30. Họpụta nke abụghị okwu ajụjụ ebe a? A. ebee B. oge Ch. kedụ D. olee